turk
 

یوسف خاص حاجب بلاساغونی

 

اورته آسیا و شرقی ترکستان، ترکی زبان خلق لری نینگ اون بیرینچی عصرگه منسوب و بیزگه معلوم بولگن بدیعی اثرلری نینگ اینگ ییریک نمونه سی «قوتدغوبیلیک» دیر. بو داستان تاریخی و فیلولوژیک جهت دن قرداش ترکی خلق لرنینگ برچه سی اوچون مشترک اهمیتگه ایگه دیر. عرب جغرافیه نویس لری، مؤرخلری، جمله دن مروزی، المقدسی، ابن الاثیر، بلاذری اثرلریده، شونینگدیک محمود کاشغری نینگ مشهور دیوان اللغات الترک اثریده ترکی قبیله لر، اولرنینگ یشه یدیگان یرلری و اجتماعی ـ سیاسی و مدنی حیاتده توتگن موقع لری حقیده کوپگینه معلومات موجود.

          یتینچی ـ اونینچی عصرلرده ییتی سو ده قزلوق لر، ایسسیق کول نینگ شمال شرقیده و جنوبیده طراز، قویاش و برسغان اطرافیده چگل لر، ایسسیق کول نینگ جنوبیده کاشغر تمانیده یغمالر، ییتی سو نسنگ جنوب غربیده توغسی و ارغو لر یشه گنلری معلوم. محمد کاشغری ارغولرنینگ اساسی یشه یدیگان یرلری صفتیده طراز و بلاساغوننی کورسته دی. اون بیرینچی عصرنینگ ایکینچی یریمیگه کیلیب، قره خانی لر سلطنتی مستحکمله نیب، بو دولت نینگ اداری چیگره سی کینگ میداننی ایگلله گن ایدی. بو حاکمیت نینگ مرکزی کاشغر، اردو کینت بولیب، اونینگ شمالیده مهم مرکز لردن بلاساغون (کوز اردو)، غربیده سمرقند کبی تجارتی و سیاسی جهت دن کوچلی شهرلر بار ایدی.

           خودی انه شوندای دورده دولتنی اداره قیلیش اصولینی، سیاستینی، قانون ـ قاعده لرینی، اخلاق پرنسیب لرینی اوزیده مجسملشتیرگن نظامنامه، قاموس صفتیده « قوتدغوبیلیک» اثری یوزه گه کیلدی. بو اثر اخلاقی مضمونگه ایگه بولیب اونده دولت نی اداره قیلش اصول لری، عادی خلقدن تارتیب عالی منصب ایلک خانلر، طمغاچ خانلر، اره لیگیده گی برچه طبقه، طایفه و اجتماعی گروه لر نینگ فعل و اطواری قندای بولیشی لازملیغینی، دولت قوریلیشی، تورلی اجتماعی طبقه لرنینگ اجتماع ده گی اورنی و اهمیتی، عموما سیاسی ـ اجتماعی، فرهنگی، اخلاقی، تربیتی مسأله لرگه اوشه دور طلبی نقطه نظریدن یول ـ یوروقلر کورستیش و جواب بیریش کیره ک ایدی.

          یوسف خاص حاجب انه شو مقصدلرنی کوزده توتیب اوز اثرینی یرتدی. او بیر تماندن اوز دوری نینگ ییریک عالمی، فیلسوفی، شاعری صفتیده تاریخ، طب، ریاضیات، هندسه و نجوم و شو کبی اوشه دور علم لریدن خبردار بولگن برکمال شخص صفتیده، ایکینچی تماندن یوقاری طبقه نینگ نماینده و اونینگ منفعتی اوچون خدمت قیلوچی و ترغیباتچیسی صفتیده نمایان بولدی.

          اثردن معلوم بولیشیچه ترکستان ایل لریده هیچکیم هنوز «بغراخان» تیلیده بو کتاب دن یخشی راق اثر یازمه گن. «بغراخان تیلی» دیب تأکیدلنگن تیل، «بغرا خان» تصرفیده گی برچه ایل لر تیلینی اوزیده عکس ایتتیرگن ادبی تیل نمونه سی ایدی.

          یوسف خاص حاجب بلاساغون ده توغیلگن. اوز اثرینی یازگن وقتده یاشی ایللیک دن آلتمیش تمان باره یاتگنینی هم اثردن انگله شیله دی:

          تیگوردی منگه ایلگی ایللیک یاشیم       اوقور آلتمیش ایمدی منگه کیل تییو

          او اوز اثرینی یازگن ییلی حقیده شوندای معلومات بیره دی:

          ییل آلتمیش ایکی ایردی تورت یوز بیله

                                               بو سوزله دیم من توتوب چین سوزه

          توگل اون سککیز ایدی آیدیم بو سوز

                                              اودوردوم، ایدیردیم، سوز ایدیب سیزه

          اوشبو مصراع لردن کورینه دی که مولف اوز اثرینی هجری 462 نچی ییلده (میلادی 1069 ) یازیب توگلله گن. مولف نینگ شهادت بیریشیچه، اگر شاعر اوز اثرینی اون سککیز آیده یازیب توگتگن بولسه، اونی 461 نچی ییلی نینگ بیرینچی یریمیده باشلب، 462 نچی ییل نینگ اورته سیده توگتگن بولیشی ممکن. بنابرین اثرنی یازیب توگتگن وقتده مولف نینگ ایللیک یاش لر چمه سیده بولگنلیگی و دیمک اونینگ 410 نچی هجری (1019 میلادی) ییل لر اطرافیده توغیلگنلیگی معلوم بوله دی.

          مولف اوز اثریگه «قوتدغوبیلیک» (بخت و سعادت گه ایلتوچی بیلیم) دیب نام بیره دی. بو کتابنی چینی لر «ادب الملوک» شرق ایلی نینگ کتته لری «زینته الامرا»، دری زبانلر «شاهنامه ترکی»، تورانیلر «قوتدغوبیلیک» و بعضی لر «پندنامه ملوک» دیب اته گنلر.

          شاعر کتابنی کاشغر ده توگلله گچ، اونی «توغاچ بغرا خان» درگاهیگه کیلتیره دی. «بغرا خان» گه بو کتاب منظور بولیب، یوسف گه «خاص حاجب» لقبینی بیره دی. بو کتاب نینگ اوچ نسخه سی بولیب، بیری اویغور یازویده کوچیریلگن بولیب ویانا ده سقلنه دی و عرب یازویده گی ایکی نسخه سی دن بیری قاهره ده و ایکینچی سی تاشکنت ده ساقلنه دی.

          قوتدغوبیلیک جمعی 6500 بیت گه یقین بولیب، اول 73 فصل یا بابگه بولینه دی. اون بیر بابی داستان نینگ مقدمه سی بولیب، داستان نینگ اساسی قسمی اون ایکینچی باب دن باشلنه دی. اثر شرق کتاب توزیش اصولی گه ترتیب بیریلگن بولیب بیرینچی دن عنوان «بسم الله» سونگ نثری مقدمه کیله دی. بونده تنگریغه حمد، پیغمبرگه نعت و چهاریارلرگه منقبت آیتیله دی. سونگ کتاب نینگ قیمتی، نامله نیشی، تورت سیمالیک قهرمانگه نام بیریلیشی، کتاب ده شو تورت قهرمان اورته سیده مناظره، سوال و جواب لر بولیب اوتیشی باره سیده فکر یوریتیله دی. نثری مقدمه دن سونگ ییتمیش ییتی بیت دن عبارت شعری مقدمه بار. اوندن کیین یتمیش اوچ باب نینگ فهرستی بیریله دی. سونگ عنوان بیلن موضوعگه اوتیله دی. یتمیش اوچ فصل نینگ اولگی اون بیری دیباچه بولیب، سبب تالیف، تیل نینگ فایده و ضررلری، ایزگولیک، بیلیمو ذکاوت نینگ منفعتی، قرری لیک گه اوکینیشش بیانیدن عبارت. اون ایکینچی فصل دن باشلب مستقیما واقعه لر بیانیگه اوتیله دی. فهرست ده بیریلگن فصل لر ناملری متن ده هم عنوان طرزیده تکرارلنه دی.

          حکایه قیلینیشیچه، کون توغدی ناملی ایلیک اوزی نینگ عدالتلی سیاسیتی بیلن مشهور بوله دی. بو اوازنی ایشیتگن «آی تولدی» ناملی یتوک عقللی برکمال، دانا و تدبیرلی بیر کیشی کوپ زحمت لر بیلن «ایلیک» نینگ خدمتیگه کیله دی. ایلیک اونی هرطرفلمه سینب اوزیگه وزیر فیلیب آله دی و بوتون دولت ایشلرینی اونگه تاپشیره دی. آی تولدی وزیرلیگیده ایل یشنه یدی. لیکن آی تولدی آغیر دردگه مبتلا بولیب، بیمارله شیب قاله دی. او ایلیک گه و یاش قالگن اوغلی اوگدولمیش گه بیر سلسله نصیحت لر قیله دی. وصیت بیلن جان بیره دی. اوگدولمیش اولغاییب، ایلیک نینگ خدمتیگه کیره دی. اول اوز عقلی و ذکاوتی بیلن تیز اره ده ایلیک نینگ توجه سینی قازانه دی. و آته سی کبی ایلیک نینگ اینگ یقین کیشی سی بولیب قاله دی. دولتنی اداره قیلیش اختیاری اونگه حواله قیلینه دی. شوندای قیلیب اوگدولمیش آته سی آی تولدی هم اوته عامل کار چیقیب ایل یورت اداره قیله دی و یشنه ته دی. ایلیک ایسه شوندای کیشی تاپگنیدن ممنون بولیب کون کیچیره دی. دولت نینگ ایشی تاباره آرتیب باره دی. کون توغدی ایلیک اوگدولمیشنی چارلب اونگه کمکله شه دیگان بیرار یتوک کیشی ضرورلیگینی آیته دی. اوگدولمیش بو ایشگه مناسب بیر قرینداشی بارلیگینی بیان قیله دی. اونینگ اسمی اوزغورمیش بولیب، نهایتده یتوک و لیاقتلی لیگینی، اما ترک دنیا قیلیب تاققه چیقیب کیتگن لیگینی آیته دی.

          ایلیک اوگدلمیشگه هرقندای بولسه اوزغورمیش نی تاپیب اونینگ حضوریگه کیلتیریشنی بیوره دی. اوگدلمیش اوزغورمیش نینگ آلدیگه باره دی و بولگن واقعه لردن اونی آگاه قیله دی. اوزغورمیش زاهدلیکنی تاشلب ینه ایلگه قیتمسلی حقیده گی قطعی حکمینی آیته دی و اوگدولمیش قیته دی. ایلک اونی اوزغورمیش آلدیگه ایککینچی دفعه یوباره دی. اوزغورمیش اونی تینچ قوییشلرینی، ایندی او بو دنیادن تماما یوز اوگورگن لیگینی ایلیک نینگ دولتی اوچون نفع کیلیتیره دیگن بیرار بیر فضیلتنی یوقلیگینی آیتیب ایلیک حضوریگه باریشنی رد ایته دی.

          ایلیک اوگدلمیشنی اوچونچی مرتبه اوزغورمیش نینگ آلدیگه یوباره دی. لیکن ایندی او اوزغورمیشنی خدمت ایمس، شونچه که بیر کوریشگه چقیره دیو باریب آیت، کیلسین، کیلیشگه راضی بولمسه، من باره یین اونینگ سوزلرینی تینگله یین، بهره آلایین، منگه پند و نصیحت و اوگیتلر بیرسین، بونینگ اونگه هیچ ضرر زیانی یوق ـ دیدی. اوگدولمیش ینه اوزغورمیش نینگ آلدیگه باره دی  و ایلیک نینگ سوزلرینی ییتکزه دی.

          اوزغورمیش اوگدولمیش گه، ایلیک شو وقتگه قدر، منی اوز حضوریگه چقریشدن اوز منفعتینی کوزلر ایدی، ایندی او کیلمه سین، من باره قالای، دیب راضیلیق بیره دی.اولر ایلیک حضوریگه باره دیلر، ایلیک اولرنی قرشی آله دی. کون توغدی و اوزغورمیش اورته سیده تورلی موضوعلر حقیده سوال و جواب لر بولیب اوته دی، ضیافتدن سونگ اوزغورمیش ینه تاغ تمان یول آله دی.

          اوگدلمیش قرریب قولیگه عصا آله دیگان وقتی کلگنده ترک دنیا قیلیش یا که ایشلرینی دوام ایتتیره بیریش افضل لیگینی مصلحت آلیش نیتی بیلن اوزغورمیش نینگ قاشیگه باره دی. اوزغورمیش اونگه دنیا ایشلری بیلن شغوللنیش هم خیرلی ایکه نینی اوقتیره دی. و اوز ایشینی دوام ایتتیریشنی مصلحت بیره دی. بیر نیچه وقت اوتگچ اوزغورمیش آغیر کسللیکگه دچار بولیب اوگدولمیشنی آینتیریب قویه دی. اوگدلمیش کیله دی و اونینگ آغیر احوالینی کوریب قایغوره دی. لیکن اوزغورمیش اوگدلمیش نی، « منی قویه بیر، باریب اوز ایشینگه دوام ایت » دیب قایتاریب یوباره دی. اوزغورمیش آغیر درد بیلن دنیادن اوته دی.

          اوگدلمیش ایسه اوز فعالیتینی دوام ایتتیره دی. اثر خاتمه تاپه دی.

          اسلام دینی نینگ اورته آسیا ده مستحکم لنگن بیر دوریده یازیلگن «قوتدغو بیلیک» اثریده دنیوی روح نهایتده کوچلی دیر. یوسف خاص حاجب خداوندنی سیغینیش، دین و شریعت یولینی بیر دم هم اونوتمسلیکنی ترغیب قیله دی. لیکن معلوم جای لرده، حیاتی مساله لرده، حیات اوچون کورش مساله سیده فقط دینگه متکی بولیب قالمسلیککه، دنیوی تدبیرلرنی دینی اعتقادگه قربان قیلیب یوبارمسلیکگه چقیره دی. اسلام دینی نینگ اوزی هم دنیادن واز کچیشنی تقاضا قیلمه یدی. عالمدن یوز اوگوریب ترک دنیا قیلیش بی تعینلیک، اونده دنیا بوش بیر نیرسه بولیب قاله دی. دنیا نعمت لریدن واز کچمسلیک، اوندن بهره مند بولیش و باشقه لرنی هم بهره مند قیلیش لازم، قوروق طاعت و عبادت قیلیش بیلن خدا کرمیگه ایریشیب بولمه یدی، دیب حسابله یدی:

          اوجون بودنی رچه اولوش کیندقادوب       توروب تغقه کیرسه اغیر یوک یودوب

          بوزولغای اجـــون برچه قیلغای قوروغ        ابــه اوغلینی اوزده کیســــگای اوروغ

          یغـــــوز تیسه بولمس بو دنیـــه نتگین         ییسه بیرســـــه خلققـه قیزرتیب اینگین

          بیاتیـــغ تپـــوغ بیرلــــه بولمز قـــولی         بــــو کینگ دنیه کوچــــون قیلمه تار

                                               تپوندوم تیوسن اونوتمه اوقوش

          ترجمه سی:

          عالم خلقی قیشلاق شهرنی قوییب           توریب تاققه چیقسه آغیر یوک چکیب

          بوزیلگن عالم برچه قالغای قوروغ          آدم بالـــــه سیــــدن کیسیلگه ی اوروغ

          یمان دیســـه بولمس بو دنیا مالین            ییســـه، بیرســــه خلققــه یاریتسه یوزین

          خدانی طاعت بیلـــه تاپمس قولی           اوزینگ زورلــه کینگ دنیانی قیلمه تار

                                           طاعت له اونوتمه ذکاتنی هم سن

          یوسف خاص حاجب نینگ دنیا قره شیده و فلسفه سیده فارابی، ابن سینالر دنیا قره شی و فلسفه لری نینگ تأثیری کورینه دی. دنیانی توشونیش و توشونتیریش ده اولرنینگ تعلیماتیگه ایرگشه دی. بو اثر ده تصوف نینگ وحدت الوجود ایده سی هم تصویر ایتیله دی:

          شقیشقه قتیلمز سنینگ بیرلیگینگ         توزوننگکه یتدی بو ایرکلیک لیگینگ

          تورونکن برینگــه توروتدی تنوق         توروتمیش ایکی بیر تنـــوقی انــــوق

          ای سرقه یقین ای کونگولگه ادیز         تنـــوق اول سنگا برچــه صورت بدیز

          ترجمه سی:

          حسابلشگــه منسوب ایمس بیرلیگین       جمیــع نیرســه گه یته گی ایرکلیگینگ

          یره تــگن جمیع نیرســـه سیگه نشان      یــــــره تگن نشـــــان انیـــق بی گمان

          ای سرگه یقین، ای کونگولگه عزیز      بیره ر بیلگی سیندن بو کوپ شکل منگیز

          یوسف خاص حاجب کمبغل لر، آچ ـ یلانغاچ، بیوه ـ بیچاره لر و شونگه اوخشش باشقه قشاقلنگن و ظالملر ظلمی آستیده قالگن، ایزیلگن و تالان و تاراج نتیجه سیده خانه ویران بولگن کیشیلر دن گپ اورر ایکن، حکمدارلرگه نسبتا مهرـ شفقتلی، انصافلی و رحملی بولیشگه اونده یدی. مال و دنیانی قیزغنمسدن اولرگه تقسیم قیلیب بیریشگه، انعام قیلیشگه و شو یول بیلن اولرنینگ دعالرینی آلیشگه، اوزیدن راضی و مندار قیلیشگه چقیره دی:

          حلال دنیا قزغین اورونگنی یتـــور         تیگــــور آچ یالنگه هم او پرهق یتور

          بودونقـــه توسولغیــل مونگینه یره           قــــده شقــه بغیر بیر یقینلیق اولــــه

          یتیم اوگسوزوک کوریه تول تولسه قیغ         یه کوز سوز یه اولدوم یمه اخسه قیغ

          حلال دنیا قیزغین چیقــــه یقه اوله         کیشی ایلغه توتغیل یه نوت قیل یوله

          اوزونگ بولسه حجیب اورونچ المه غو           چیغه ی تول یتیملر سوزین تینگله غو

          ترجمه سی:

          حلال دنیا تاپگین اوزینگنی ییدیر          یالانگ، آچگه بیر جولدورینی یتیر

          آدمگه نفـــع ایتگین مونکیگه یره           قرینداشگــــه دل بیر یقین لیک بیله

          یوسف خاص حاجب، حیاتده اصلاحاتچی صفتده میدانگه چیقه دی. او رعیت تمانیدن بیکلر آلدیگه و بیک لر تمانیدن رعیت آلدیگه طلب لر قویه دی و منه شو قوییلگن طلب و شرط لر نینگ سوز سیز بجریلیشی لازم لیگینی، شونده گینه خلقی بیگی نینگ و بیگی خلقی نینگ یخشی لیگینی بیلیشی، بیک نینگ حاکمیتی مستحکم له نیب قولی هر ایشگه ییتیشی، خلقی ایسه باییب، تینچ و آسایشته حیات کچیریشی ممکن بولیشنی تاکیدله یدی:

        رعیت حقی بار سنینگ ده کـــور اوچ         بو حقنی اوتاگیل، اوزون قیلمــه کوچ

        بیریسی ایلینگده اریگ توت کوموش          ایارنی کوده زگیل ای بیلگی اوکــوش

        تقی بیر بـودونقـــه تــــور و بیر کونی          قوتوربیرایکین دین کوچین، کـور انی

        اوچونچی ایمین توت قموغ یـوله ریغ           قره غچیغ سکرچیغ آریتغیــل آریــــغ

        اوتــه میش بــولـــور سن رعیت حقی          سن اوترو حقینگ قول، ای ایلچی اقی

        رعیـت اوزه اول سنینگ اوچ حقینگ          تیله گو اولردین سن اچ قــولغـه قینگ

         بیری یرلیغینـگنی آغیـر توتســـــه لر           نیکو ایرســـه تا ایرکین، انی قیلســه لر

         ایکینچ ـ تیــدمه ســه لر خزینـه حقی           اودینــده تیکورســـه، ای ایلچی اکی

         اوچــونچی ـ یغی قــه یغی بولسـه لر           سیورینگ کیم ایرســه، انی سیوسـه لر

        اوته میش بولورسن اوزینگ حقلرین           اولرمـــه اوتــه میش بولــور اوز حقین

        بو ینلیغ کیره ک بیک یوریسه یولوغ           رعیت اوش انداغ کیــره ک ای اولـوغ

          ترجمه سی:

          رعیت حقی بار سنینگ ده بـــاق اوچ        بو حقنی اوته گین هه دیب قیلمه کوچ

          بیری ـ تـوت ایلینگده فقط صاف کوموش       کوزت صافلیگین ای ذکا، خلق خـوش

          بیری خلققــه عادل سیاست یــوریت         حل ایت بیرگــه بیر ظلمنی ایزگو توت

          اوچینچی ایمین توت جمیع یول لرین        قراقـــچی و رهــزن نی قـویمـــه بیرین

          اوتــــه لگن بولــــه دی رعیت حقی         وسونگ سن حقینگ سور ای ایلچی سخی

          رعیتگه باردیر سنینگ اوچ حقینـگ          طلب قیــل اولردن، سن آچ قولاغینگ

          بیری یارلیغینــگنی عزیز توتســــه لر         نیمـــه بولســـه، درحــال اونی قیلسـه لر

          ایکینچی خزینـــه حقین تییمــه ســه        کیزی کیلگـــچ الن اونی تولـــه ســـه

          اوچونچی یاوینگ نینگ یاوی بولسـه لر         سیورینگ کیم ایرســه اونی سیوسه لر

          حقینگ شـو یوسون ده اوتلگن بولر          اولر هـــم شــــو طرز ده حقینی اوتر

          یراشیق بیک اوچون ایرور اوشبویول         رعیـــت اوچــون هم مناسب شو یول

          یوسف خاص حاجب، اوز ارا نزاع و جنجال لرنی و اوروشلرنی قره لیدی. دولت بدنینی قوروتوچی بوندای اروشلر نینگ خلق و دولت اوچون هلاکتلی عاقبت لرینی ادراک ایته آلگن یوسف حاجب بو حقده یازه دی:

          مسلمان قریشتی ایچیک ایت ییشور       توگل اینچگه تیگدی بو کافر یانور

          ترجمه سی :

          مسلمــــان اوروشیب ییر اوز ایتین          فراغت گه ییتگه ی کافرلر بوتــــون

          یوسف خاص حاجب نینگ دولت، اونینگ قوریلیش اساس لری، حاکمیتنی باشقریش حقده گی سیاسی ـ اجتماعی قرشلری، اثرنینگ باش سیمالیک قهرمانلری : کون توغدی ایلیک، آی تولدی، اوگدولمیش، و اوزغورمیش اره لریده گی مناظره، بحث اساسیده شولر تیلیدن بیان قیلینه دی. بو قهرمانلر نینگ هر بیری دولتنی پایدار توتیش، حاکمیتنی عاقلانه اداره قیلیش، ایلنی یشنه تیش و یورتنی آبادانلشتیریش اوچون ضرور بولگن ایدیال صفتیده مجسملنه دی. اولرنینگ اوز بیلیمینی آشیریشگه اینتلیشینی، خصلت و فضیلت لرینی دایما تکامللشتیریش گه اینتیلیشینی تاکیدلیدی.

          شونینگ اوچون هم بیک نینگ اطرافیگه خصلت، فضیلت و لیاقت جهت دن مناسب آدملر جمع بولیشی لازم. منه شوندای لردن بیری، بیک نینگ دایمی مصلحتچیسی، اونینگ قول یاردمچیسی، ایشلرینی یوریتوچیسی وزیر دیر، ایکینچی ایسه لشکر باشی ـ بولر دولت نینگ، ایلینی باشقریش نینگ ایککی جلوی، اولر جبسله شیب ایش کورسه، هیچ بیر کوچ، بولرنینگ ایشلریگه رخنه ساله آلمیدی. بولردن بیری قلم واسطه سیده ایلنی اداره ایتسه، بیری قورال واسطه سیده یورتنی توته دی:

          وزیر اول، ایکینچی ســـوبشلر علم        بیریسی قلیــــچ توتتی، بیری قلم

          بو ایل بغی، اورکه بو ایککی توزر        بو ایککی بیریکسه، انی کیم اوزر

          ترجمه سی:

          وزیر بیر ایککینچی ـ سوباشلر علم        تـوتر بیری قیلیـــچ و بیریسی قلم

          بو ایل تیزگنی، باغین ایکاو توزر          ایکاولان بیریکسه اونی کیم اوزر

           دولت نی اداره قیلیش و حاکمیتنی مستحکملش ده بیک نینگ مستقیم خدمتیده بولیب، اونگه کمکلشه دیگان تورلی رتبه ده گی عملدارلردن ینه تله یقسمی نینگ فضیلت لری، خطی ـ حرکتلری، قندای بولیشلیگی حقده یوسف خاص حاجب به تفصیل توخته ب اوته دی. بولردن اینگ اساسی لری قوییده گی لر:

          حاجب، ایشیک آقاسی (قپوغ بشلرایر)، خزینه دار (آغیچی)، دسترخوانچی (ایشباشچی)، شربتدار (ایزیشچی بشی) و باشقه لر.

          تورلی مراسملر، ییغینلر مناسبتی بیلن بیریله دیگن ضیافتلر، میهماندارچیلیکلر حقیده سوز یوریتیب، یوسف خاص حاجب میزبان و میهمان نینگ وظیفه لری، اوتیریش ـ توریشی، اوزینی توتیشی، میزبانلیک و مهمانلیک شرط لری، قانون و قاعده لری، آداب و اخلاقی، مهمان دوستلیک نینگ ترتیب ـ نظام لری توغریسیده دستورالعمل یره ته دی.

          یوسف حاجب اوز اثرینی دانالر سوزیدن علیحده له نیب، ایجادی تاثیر آلیب، اولر نینگ ایجادیگه سوینگن حالده یازگن لیگی حقیده معلومات بیره دی.او اوزیگه چه بولگن بای ترکی اثرلر عنعنه لریدن بهره مند بولیب قالمسدن، شو بیلن بیرگه باشقه خلقلر ادبیاتیدن هم ایجادی تاثیر آلگن و اوز اثریده باشقه خلقلر ادبیاتی نینگ یوتوقلریدن اورونلی فایده لنگن. جمله دن او عرب، فارس و باشقه خلقلر ادبیاتی نی یاخشی بیلگن، اولر دن الهام آلگن:

          عربچه، تاجیکچه  کتب لر اوگوش        بیزینگ تیلیمیزچه بویومقی اوقوش

          ترجمه:

          عربچه، تاجیکچه جدا کوپ کتاب         تیلیمیز ده بیزنینگ بو جمله آداب

          بوندن تاشقری یوسف خاص حاجب اولوغ فردوسی نینگ شاهنامه سینی کوپ یخشی بیلگن، حتی او شاهنامه قهرمان لریدن: فریدون، انوشیروان، افراسیاب، ضحاک و رستم کبی لرنینگ ناملرینی قوتدغوبیلیک ده تیلگه آلیب اوته دی. یوسف خاص حاجب حماسی اثرلر، تاریخی و دینی کتاب لردن هم اورینلی فایده لنه بیلگن و شو منبع لر معلوماتلرینی اوز اثریگه ماهرانه سینگدیره آلگن.

          ترکی تیلده گی کتابلر باشقه قوشنی خلقلر ادبیاتی بیلن عضوی ارتباط ده ترقی قیلگن و رواجلنگن. اون بیرینچی عصرگه کیلیب ایسه فرهنگی ـ ادبی همکارلیک اساسیده ترقیات نینگ معین باسقیچیگه کوتریلگن، اوزیگه خاص عنعنه گه ایگه بولگن، ینگی ترکی ادبی مکتب وجود گه کیلگن. یوسف خاص حاجب، انه شو ادبی مکتب نینگ ییریک نماینده لریدن بیری ایدی. او اوز اثرینی بیرینچی نوبتده انه شو ادبی مکتب عنعنه لریدن ایجادی تاثیر آلگه نی حال ده یره تدی.

          یوسف خاص حاجب «قوتدغوبیلیک» نی یازر ایکن، خلق ایجادی نینگ ییتمس ـ توگنمس نمونه لریدن ایجادی الهام آلگن و اوندن فایده لنگن. اثر مولفی قنده ی موضوع دن بحث آچسه، اونینگ بو باره ده گی فکرلری نینگ اثباتی و دلیلی اوچون شو ساحه نینگ خلق اره سیده عبرت درجه سیگه کوتریلگن ضرب المثل لری و حکمتلرینی کیلتیره دی. او بو حکمت و مثل لرنی کیلتیریشده « ارسال المثل» صنعتی گه عمل قیله دی و اوندن ماهرانه فایده لنه دی:

            مثل کیلدی ترکچه مــــونگر مینگزه تــــور

                                             انی ســـــوزلـــه دیم من مونــــو ینگزه تور

          اوقوش کورکه سوز اول، بوتیل کورگه سوز

                                             کیشی کور که یوز اول، بو یوز کورکه کوز

          مونگر مینگزه تـــــور آیـــدی ترکچه مثل

                                              ایشیتگیـل مونی ســـن اوقــوب اوزگه حل

          اورونگ سوت بیله کیرسه ایزگو قیلیق

                                               اولـوم توتماغـــونچــه ایورمس یــــوریق

          یمه یقشی آیمیش بو ترک بویروقی

                                             کـــورور کـــوز یروقی اوغــول، قیز اوقی

          ترجمه سی:

          مثل کیلدی ترکچه بونگه ماس جــــدا

                                            اونی ســــــوزله دیم من منــــــه، کیزیـده

          عقل کورکه سوز دیر وتیل کورکه سوز

                                            کیشی کور که یوز دیربویوز کور که کوز

          بــــونگه ماسلب آیته دی ترکچه مثــل

                                            ایشیتگین بــــونی سن اوقیـــب قیـل عمل

          گر آق سوت بیلن کیرسه ایزگو قیلیــق

                                            اولـــوم کیلمه گونچه قالــــور بو یـوریق

جدا یخشی آیتیبدی ترک بویروغی

                                   اوغـــول قیز کورر کوزنی دیر یاروغی

یوسف خاص حاجب نینگ خلق شفاهی ایجادیدن اونوملی فایده لنه بیلگن لیگیگه اشاره قیلوچی مثل و حکمت لرنی، اثرنینگ دییرلی هر صفحه سیده اوچره ته میز. اثرده گی ارسال المثل اصولی بیلن کیلتیریلگن بیر یوز و سکسان گه یقین عبارت درجه سیده گی تورتلیک لر هم بو فکرنینگ دلیلی بوله آله دی.

دیوان اللغات ترک ده کیلتیریلگن موسم و مراسم قوشیق لریده گی موضوعلر آیریم حکمت و ضرب المثل لر قوتدغوبیلیک ده هم اوچره یدی. دیوان لغات ترک ده گی مراسم قوشیق لریدن بیریده ترک بهادری «آلپ ایرتونگه» (افراسیاب) نینگ اولیمی مناسبتی بیلن اونگه بولگن قیغو کویلنه دی. منه شو مرثیه ده گی موضوع قوتدغوبیلیک ده هم عیناَ اوچره یدی. بونده آلپ ایرتونگه نینگ ترک بیک لری اره سیده گی اینگ یخشیسی، مشهوری، قوتلیسی بولگنلیگی، بیلیمی، ذکاوتی، دانالیگی، صنعت وهنرگه بای یوکسک خصلت و فضیلت لرگه ایگه بولگنلیگی کویلنه دی. دیوان لغات ترک ده:

آلپ ایرتونگه اولدیمو              ایسیــــز اوژن قالدیمــو

اودلک اوچون آلدیمو              ایمدی یوره ک ییرتیلور

ترجمه سی:

آلپ آرسلان اولدیمی              افســوس دنیا قالدیمی

زمــان اوچین آلدیمی              ایندی یــورک ییرتیلر

قوتدغوبیلیک ده:

کورو بیرسه ایمدی بو ترک بیک لری

                                      بــو ترک بیک لرینـــــده تقی ییکلری

بو ترک بیک لرینده اتی بیلگولوک

                                      توغــه آلپ ایر ایردی قوتی بیلگولوک

بیدوگ بیلگی بیرله اوگوش ارده می

                                    بیلیک لیک اوقوشلوغ بودون کودرومی

ترجمه سی:

اگر کورسنگ ایندی بو ترک بیک لری

                                     بو ترک بیک لری ایچیده یخشی لری

بـــو ترک بیـــک لریدن آتی مشهوری

                                    توغــه آلپ ایر ایردی قوتی مشهوری

تـــه لی ایردی عــــلمی و صنعتـــلری

                                   بیلیمـــلی، عقـــللی و خلـــق سروری

داستان نینگ بدیعی قیمتی و تیلی:

قوتدغوبیلیک ترکی تیلیده گی یازمه ادبیات یترلی تجربه گه ایگه بولمه گن بیر دورده یره تیلدی. شاعر یازمه و آغزه کی ادبیات نینگ بای تجربه سیدن، فارسی تیلیده یره تیلگن سیاستنامه، قابوسنامه، شاهنامه کبی پندنامه لردن الهاملنه دی، اثرنی «شاهنامه» وزنیده ـ متقارب وزنیده یازه دی. قوتدغوبیلیک عروض نینگ متقارب مثمن سالم و اوندن حاصل بولگن متقارب مثمن محذوف و مقصور بحرلریده یازیلگن. اثر نینگ ییتمیش بیرینچی و ییتمیش ایککینچی فصل لری، یعنی ایککی قصیده سی و بیر تورتلیگی متقارب مثمن سالم بحریده، قالگن همه قسم لری ایسه «متقارب مثمن محذوف» و «متقارب مثمن مقصور» بحریده بیتیلگن دیر. قوتدغوبیلیک نینگ دیرلی همه مصراعلری نهایتده آهنگدار و تاثیرچن بولیب، علیحده ذوق و مراق بیلن اوقیله دی، اولر عجیب تولقونلنتروچی کوچگه ایگه. بونینگ سببی اثر اوچون تنلنگن بحر(متقارب)، ژانر (مثنوی) و مولف نینگ قافیه لنوچی سوزلرنی تنلشده گی یوکسک مهارتیده دور. اثر تیلی نینگ تاثیرچنلیگینی آشیریشده قافیه بیلن بیر قطار ده ردیف بولیب کیلگن سوزلرهم علیحده نقش گه ایگه بولگن. صفتلش، مجاز، تصویر، کنایه، تشبیه، استعاره و قیاس کبی ادبی صنعت دن فایده لنیب یره تیلگن بیر سلسله موضوع لر، اثر تیلی نینگ تاثیرچنلیگینی، بدیعی قیمتینی آشیرگن. اوشبو ادبی صنعت لردن فایده لنیب یوسف خاص حاجب طبیعت، اونینگ واقعه و حادثه لری، آنگسیز جاندارلریگه خاص بیلگی، صنعت خصوصیت لرنی انسانگه کوچیریش آرقه لی انسان اوصافینی اچگن بولسه، باشقه بیر سلسله حال لرده عکسینچه انه شو واسطه لر یاردمیده انسانگه خاص خصوصیت، بیلگی، صفت اوصافینی طبیعتگه اونینگ واقعه حادثه لریگه کوچیریب، طبیعت و اونینگ تورلی منظره لری نینگ جانلی تصویرینی بیره دی.

          قوتدغو بیلیک اون بیرنچی عصر اورته اسیا، قزاقستان، شرقی ترکستانده گی ترکی خلقلر تیلی نینگ یادگارلیگی، داستان چیلیگی نینگ بیزگه چه یتیب کیلگن یگانه اثری دیر. قوتدغوبیلیک ترکی زبان خلقلرنینگ شفاهی ادبیاتی نینگ کوپ عصرلر دوامیده  ایریشگن یوتوقلری، ترکی یازمه ادبیات عنعنه لرینی شونیگدیک قوشنی خلقلر ادبیاتی موفقیت لری ثمره سی اوله راق میدانگه کیلدی. حجم جهت دن نهایتده ییریک، سبک و بدیعی جهت دن اوزیگه خاص بو اثر، مولف نینگ قرشلریده گی، آیریم ضدیت لرگه قره مسدن اوز دوری داستانچیلیگی نینگ نادر یادگارلیگی صفتیده ادبیات خزینه سیگه قوشیلگن مهم حصه بولدی.

          ترکی زبان خلقلرنینگ اوتمیشی، اولرنینگ سیاسی ـ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی حیات لری حقیده حکایه قیلوچی بو اثر نینگ علمی اهمیتی بی قیاس کتته دیر. قوتدغوبیلیک ترکی زبان خلقلر نینگ جمله دن اوزبیک خلقی نینگ ایلک دورلرده گی تاریخینی، اتنوگرافیسینی، فرهنگینی، تیلی و ادبیاتی نی اورگه نیش ساحه سیده بای معلومات گه ایگه بولگن قیمتلی منبع سنه له دی. داستان ترکی تیل لرنینگ ادبی تیل صفتیده ترقی ایتیش جریانینی، یازمه ادبیات یننگ رواجلنه باشلنگنینی، داستانچیلیک ده ایریشگن موفقیتینی کورسته دی.

|+| نوشته شده توسط هدایت الله "مرادی" در یکشنبه سی ام مرداد 1390  |
 

یوسف خاص حاجب بلاساغونی

 

اورته آسیا و شرقی ترکستان، ترکی زبان خلق لری نینگ اون بیرینچی عصرگه منسوب و بیزگه معلوم بولگن بدیعی اثرلری نینگ اینگ ییریک نمونه سی «قوتدغوبیلیک» دیر. بو داستان تاریخی و فیلولوژیک جهت دن قرداش ترکی خلق لرنینگ برچه سی اوچون مشترک اهمیتگه ایگه دیر. عرب جغرافیه نویس لری، مؤرخلری، جمله دن مروزی، المقدسی، ابن الاثیر، بلاذری اثرلریده، شونینگدیک محمود کاشغری نینگ مشهور دیوان اللغات الترک اثریده ترکی قبیله لر، اولرنینگ یشه یدیگان یرلری و اجتماعی ـ سیاسی و مدنی حیاتده توتگن موقع لری حقیده کوپگینه معلومات موجود.

          یتینچی ـ اونینچی عصرلرده ییتی سو ده قزلوق لر، ایسسیق کول نینگ شمال شرقیده و جنوبیده طراز، قویاش و برسغان اطرافیده چگل لر، ایسسیق کول نینگ جنوبیده کاشغر تمانیده یغمالر، ییتی سو نسنگ جنوب غربیده توغسی و ارغو لر یشه گنلری معلوم. محمد کاشغری ارغولرنینگ اساسی یشه یدیگان یرلری صفتیده طراز و بلاساغوننی کورسته دی. اون بیرینچی عصرنینگ ایکینچی یریمیگه کیلیب، قره خانی لر سلطنتی مستحکمله نیب، بو دولت نینگ اداری چیگره سی کینگ میداننی ایگلله گن ایدی. بو حاکمیت نینگ مرکزی کاشغر، اردو کینت بولیب، اونینگ شمالیده مهم مرکز لردن بلاساغون (کوز اردو)، غربیده سمرقند کبی تجارتی و سیاسی جهت دن کوچلی شهرلر بار ایدی.

           خودی انه شوندای دورده دولتنی اداره قیلیش اصولینی، سیاستینی، قانون ـ قاعده لرینی، اخلاق پرنسیب لرینی اوزیده مجسملشتیرگن نظامنامه، قاموس صفتیده « قوتدغوبیلیک» اثری یوزه گه کیلدی. بو اثر اخلاقی مضمونگه ایگه بولیب اونده دولت نی اداره قیلش اصول لری، عادی خلقدن تارتیب عالی منصب ایلک خانلر، طمغاچ خانلر، اره لیگیده گی برچه طبقه، طایفه و اجتماعی گروه لر نینگ فعل و اطواری قندای بولیشی لازملیغینی، دولت قوریلیشی، تورلی اجتماعی طبقه لرنینگ اجتماع ده گی اورنی و اهمیتی، عموما سیاسی ـ اجتماعی، فرهنگی، اخلاقی، تربیتی مسأله لرگه اوشه دور طلبی نقطه نظریدن یول ـ یوروقلر کورستیش و جواب بیریش کیره ک ایدی.

          یوسف خاص حاجب انه شو مقصدلرنی کوزده توتیب اوز اثرینی یرتدی. او بیر تماندن اوز دوری نینگ ییریک عالمی، فیلسوفی، شاعری صفتیده تاریخ، طب، ریاضیات، هندسه و نجوم و شو کبی اوشه دور علم لریدن خبردار بولگن برکمال شخص صفتیده، ایکینچی تماندن یوقاری طبقه نینگ نماینده و اونینگ منفعتی اوچون خدمت قیلوچی و ترغیباتچیسی صفتیده نمایان بولدی.

          اثردن معلوم بولیشیچه ترکستان ایل لریده هیچکیم هنوز «بغراخان» تیلیده بو کتاب دن یخشی راق اثر یازمه گن. «بغراخان تیلی» دیب تأکیدلنگن تیل، «بغرا خان» تصرفیده گی برچه ایل لر تیلینی اوزیده عکس ایتتیرگن ادبی تیل نمونه سی ایدی.

          یوسف خاص حاجب بلاساغون ده توغیلگن. اوز اثرینی یازگن وقتده یاشی ایللیک دن آلتمیش تمان باره یاتگنینی هم اثردن انگله شیله دی:

          تیگوردی منگه ایلگی ایللیک یاشیم       اوقور آلتمیش ایمدی منگه کیل تییو

          او اوز اثرینی یازگن ییلی حقیده شوندای معلومات بیره دی:

          ییل آلتمیش ایکی ایردی تورت یوز بیله

                                               بو سوزله دیم من توتوب چین سوزه

          توگل اون سککیز ایدی آیدیم بو سوز

                                              اودوردوم، ایدیردیم، سوز ایدیب سیزه

          اوشبو مصراع لردن کورینه دی که مولف اوز اثرینی هجری 462 نچی ییلده (میلادی 1069 ) یازیب توگلله گن. مولف نینگ شهادت بیریشیچه، اگر شاعر اوز اثرینی اون سککیز آیده یازیب توگتگن بولسه، اونی 461 نچی ییلی نینگ بیرینچی یریمیده باشلب، 462 نچی ییل نینگ اورته سیده توگتگن بولیشی ممکن. بنابرین اثرنی یازیب توگتگن وقتده مولف نینگ ایللیک یاش لر چمه سیده بولگنلیگی و دیمک اونینگ 410 نچی هجری (1019 میلادی) ییل لر اطرافیده توغیلگنلیگی معلوم بوله دی.

          مولف اوز اثریگه «قوتدغوبیلیک» (بخت و سعادت گه ایلتوچی بیلیم) دیب نام بیره دی. بو کتابنی چینی لر «ادب الملوک» شرق ایلی نینگ کتته لری «زینته الامرا»، دری زبانلر «شاهنامه ترکی»، تورانیلر «قوتدغوبیلیک» و بعضی لر «پندنامه ملوک» دیب اته گنلر.

          شاعر کتابنی کاشغر ده توگلله گچ، اونی «توغاچ بغرا خان» درگاهیگه کیلتیره دی. «بغرا خان» گه بو کتاب منظور بولیب، یوسف گه «خاص حاجب» لقبینی بیره دی. بو کتاب نینگ اوچ نسخه سی بولیب، بیری اویغور یازویده کوچیریلگن بولیب ویانا ده سقلنه دی و عرب یازویده گی ایکی نسخه سی دن بیری قاهره ده و ایکینچی سی تاشکنت ده ساقلنه دی.

          قوتدغوبیلیک جمعی 6500 بیت گه یقین بولیب، اول 73 فصل یا بابگه بولینه دی. اون بیر بابی داستان نینگ مقدمه سی بولیب، داستان نینگ اساسی قسمی اون ایکینچی باب دن باشلنه دی. اثر شرق کتاب توزیش اصولی گه ترتیب بیریلگن بولیب بیرینچی دن عنوان «بسم الله» سونگ نثری مقدمه کیله دی. بونده تنگریغه حمد، پیغمبرگه نعت و چهاریارلرگه منقبت آیتیله دی. سونگ کتاب نینگ قیمتی، نامله نیشی، تورت سیمالیک قهرمانگه نام بیریلیشی، کتاب ده شو تورت قهرمان اورته سیده مناظره، سوال و جواب لر بولیب اوتیشی باره سیده فکر یوریتیله دی. نثری مقدمه دن سونگ ییتمیش ییتی بیت دن عبارت شعری مقدمه بار. اوندن کیین یتمیش اوچ باب نینگ فهرستی بیریله دی. سونگ عنوان بیلن موضوعگه اوتیله دی. یتمیش اوچ فصل نینگ اولگی اون بیری دیباچه بولیب، سبب تالیف، تیل نینگ فایده و ضررلری، ایزگولیک، بیلیمو ذکاوت نینگ منفعتی، قرری لیک گه اوکینیشش بیانیدن عبارت. اون ایکینچی فصل دن باشلب مستقیما واقعه لر بیانیگه اوتیله دی. فهرست ده بیریلگن فصل لر ناملری متن ده هم عنوان طرزیده تکرارلنه دی.

          حکایه قیلینیشیچه، کون توغدی ناملی ایلیک اوزی نینگ عدالتلی سیاسیتی بیلن مشهور بوله دی. بو اوازنی ایشیتگن «آی تولدی» ناملی یتوک عقللی برکمال، دانا و تدبیرلی بیر کیشی کوپ زحمت لر بیلن «ایلیک» نینگ خدمتیگه کیله دی. ایلیک اونی هرطرفلمه سینب اوزیگه وزیر فیلیب آله دی و بوتون دولت ایشلرینی اونگه تاپشیره دی. آی تولدی وزیرلیگیده ایل یشنه یدی. لیکن آی تولدی آغیر دردگه مبتلا بولیب، بیمارله شیب قاله دی. او ایلیک گه و یاش قالگن اوغلی اوگدولمیش گه بیر سلسله نصیحت لر قیله دی. وصیت بیلن جان بیره دی. اوگدولمیش اولغاییب، ایلیک نینگ خدمتیگه کیره دی. اول اوز عقلی و ذکاوتی بیلن تیز اره ده ایلیک نینگ توجه سینی قازانه دی. و آته سی کبی ایلیک نینگ اینگ یقین کیشی سی بولیب قاله دی. دولتنی اداره قیلیش اختیاری اونگه حواله قیلینه دی. شوندای قیلیب اوگدولمیش آته سی آی تولدی هم اوته عامل کار چیقیب ایل یورت اداره قیله دی و یشنه ته دی. ایلیک ایسه شوندای کیشی تاپگنیدن ممنون بولیب کون کیچیره دی. دولت نینگ ایشی تاباره آرتیب باره دی. کون توغدی ایلیک اوگدولمیشنی چارلب اونگه کمکله شه دیگان بیرار یتوک کیشی ضرورلیگینی آیته دی. اوگدولمیش بو ایشگه مناسب بیر قرینداشی بارلیگینی بیان قیله دی. اونینگ اسمی اوزغورمیش بولیب، نهایتده یتوک و لیاقتلی لیگینی، اما ترک دنیا قیلیب تاققه چیقیب کیتگن لیگینی آیته دی.

          ایلیک اوگدلمیشگه هرقندای بولسه اوزغورمیش نی تاپیب اونینگ حضوریگه کیلتیریشنی بیوره دی. اوگدلمیش اوزغورمیش نینگ آلدیگه باره دی و بولگن واقعه لردن اونی آگاه قیله دی. اوزغورمیش زاهدلیکنی تاشلب ینه ایلگه قیتمسلی حقیده گی قطعی حکمینی آیته دی و اوگدولمیش قیته دی. ایلک اونی اوزغورمیش آلدیگه ایککینچی دفعه یوباره دی. اوزغورمیش اونی تینچ قوییشلرینی، ایندی او بو دنیادن تماما یوز اوگورگن لیگینی ایلیک نینگ دولتی اوچون نفع کیلیتیره دیگن بیرار بیر فضیلتنی یوقلیگینی آیتیب ایلیک حضوریگه باریشنی رد ایته دی.

          ایلیک اوگدلمیشنی اوچونچی مرتبه اوزغورمیش نینگ آلدیگه یوباره دی. لیکن ایندی او اوزغورمیشنی خدمت ایمس، شونچه که بیر کوریشگه چقیره دیو باریب آیت، کیلسین، کیلیشگه راضی بولمسه، من باره یین اونینگ سوزلرینی تینگله یین، بهره آلایین، منگه پند و نصیحت و اوگیتلر بیرسین، بونینگ اونگه هیچ ضرر زیانی یوق ـ دیدی. اوگدولمیش ینه اوزغورمیش نینگ آلدیگه باره دی  و ایلیک نینگ سوزلرینی ییتکزه دی.

          اوزغورمیش اوگدولمیش گه، ایلیک شو وقتگه قدر، منی اوز حضوریگه چقریشدن اوز منفعتینی کوزلر ایدی، ایندی او کیلمه سین، من باره قالای، دیب راضیلیق بیره دی.اولر ایلیک حضوریگه باره دیلر، ایلیک اولرنی قرشی آله دی. کون توغدی و اوزغورمیش اورته سیده تورلی موضوعلر حقیده سوال و جواب لر بولیب اوته دی، ضیافتدن سونگ اوزغورمیش ینه تاغ تمان یول آله دی.

          اوگدلمیش قرریب قولیگه عصا آله دیگان وقتی کلگنده ترک دنیا قیلیش یا که ایشلرینی دوام ایتتیره بیریش افضل لیگینی مصلحت آلیش نیتی بیلن اوزغورمیش نینگ قاشیگه باره دی. اوزغورمیش اونگه دنیا ایشلری بیلن شغوللنیش هم خیرلی ایکه نینی اوقتیره دی. و اوز ایشینی دوام ایتتیریشنی مصلحت بیره دی. بیر نیچه وقت اوتگچ اوزغورمیش آغیر کسللیکگه دچار بولیب اوگدولمیشنی آینتیریب قویه دی. اوگدلمیش کیله دی و اونینگ آغیر احوالینی کوریب قایغوره دی. لیکن اوزغورمیش اوگدلمیش نی، « منی قویه بیر، باریب اوز ایشینگه دوام ایت » دیب قایتاریب یوباره دی. اوزغورمیش آغیر درد بیلن دنیادن اوته دی.

          اوگدلمیش ایسه اوز فعالیتینی دوام ایتتیره دی. اثر خاتمه تاپه دی.

          اسلام دینی نینگ اورته آسیا ده مستحکم لنگن بیر دوریده یازیلگن «قوتدغو بیلیک» اثریده دنیوی روح نهایتده کوچلی دیر. یوسف خاص حاجب خداوندنی سیغینیش، دین و شریعت یولینی بیر دم هم اونوتمسلیکنی ترغیب قیله دی. لیکن معلوم جای لرده، حیاتی مساله لرده، حیات اوچون کورش مساله سیده فقط دینگه متکی بولیب قالمسلیککه، دنیوی تدبیرلرنی دینی اعتقادگه قربان قیلیب یوبارمسلیکگه چقیره دی. اسلام دینی نینگ اوزی هم دنیادن واز کچیشنی تقاضا قیلمه یدی. عالمدن یوز اوگوریب ترک دنیا قیلیش بی تعینلیک، اونده دنیا بوش بیر نیرسه بولیب قاله دی. دنیا نعمت لریدن واز کچمسلیک، اوندن بهره مند بولیش و باشقه لرنی هم بهره مند قیلیش لازم، قوروق طاعت و عبادت قیلیش بیلن خدا کرمیگه ایریشیب بولمه یدی، دیب حسابله یدی:

          اوجون بودنی رچه اولوش کیندقادوب       توروب تغقه کیرسه اغیر یوک یودوب

          بوزولغای اجـــون برچه قیلغای قوروغ        ابــه اوغلینی اوزده کیســــگای اوروغ

          یغـــــوز تیسه بولمس بو دنیـــه نتگین         ییسه بیرســـــه خلققـه قیزرتیب اینگین

          بیاتیـــغ تپـــوغ بیرلــــه بولمز قـــولی         بــــو کینگ دنیه کوچــــون قیلمه تار

                                               تپوندوم تیوسن اونوتمه اوقوش

          ترجمه سی:

          عالم خلقی قیشلاق شهرنی قوییب           توریب تاققه چیقسه آغیر یوک چکیب

          بوزیلگن عالم برچه قالغای قوروغ          آدم بالـــــه سیــــدن کیسیلگه ی اوروغ

          یمان دیســـه بولمس بو دنیا مالین            ییســـه، بیرســــه خلققــه یاریتسه یوزین

          خدانی طاعت بیلـــه تاپمس قولی           اوزینگ زورلــه کینگ دنیانی قیلمه تار

                                           طاعت له اونوتمه ذکاتنی هم سن

          یوسف خاص حاجب نینگ دنیا قره شیده و فلسفه سیده فارابی، ابن سینالر دنیا قره شی و فلسفه لری نینگ تأثیری کورینه دی. دنیانی توشونیش و توشونتیریش ده اولرنینگ تعلیماتیگه ایرگشه دی. بو اثر ده تصوف نینگ وحدت الوجود ایده سی هم تصویر ایتیله دی:

          شقیشقه قتیلمز سنینگ بیرلیگینگ         توزوننگکه یتدی بو ایرکلیک لیگینگ

          تورونکن برینگــه توروتدی تنوق         توروتمیش ایکی بیر تنـــوقی انــــوق

          ای سرقه یقین ای کونگولگه ادیز         تنـــوق اول سنگا برچــه صورت بدیز

          ترجمه سی:

          حسابلشگــه منسوب ایمس بیرلیگین       جمیــع نیرســه گه یته گی ایرکلیگینگ

          یره تــگن جمیع نیرســـه سیگه نشان      یــــــره تگن نشـــــان انیـــق بی گمان

          ای سرگه یقین، ای کونگولگه عزیز      بیره ر بیلگی سیندن بو کوپ شکل منگیز

          یوسف خاص حاجب کمبغل لر، آچ ـ یلانغاچ، بیوه ـ بیچاره لر و شونگه اوخشش باشقه قشاقلنگن و ظالملر ظلمی آستیده قالگن، ایزیلگن و تالان و تاراج نتیجه سیده خانه ویران بولگن کیشیلر دن گپ اورر ایکن، حکمدارلرگه نسبتا مهرـ شفقتلی، انصافلی و رحملی بولیشگه اونده یدی. مال و دنیانی قیزغنمسدن اولرگه تقسیم قیلیب بیریشگه، انعام قیلیشگه و شو یول بیلن اولرنینگ دعالرینی آلیشگه، اوزیدن راضی و مندار قیلیشگه چقیره دی:

          حلال دنیا قزغین اورونگنی یتـــور         تیگــــور آچ یالنگه هم او پرهق یتور

          بودونقـــه توسولغیــل مونگینه یره           قــــده شقــه بغیر بیر یقینلیق اولــــه

          یتیم اوگسوزوک کوریه تول تولسه قیغ         یه کوز سوز یه اولدوم یمه اخسه قیغ

          حلال دنیا قیزغین چیقــــه یقه اوله         کیشی ایلغه توتغیل یه نوت قیل یوله

          اوزونگ بولسه حجیب اورونچ المه غو           چیغه ی تول یتیملر سوزین تینگله غو

          ترجمه سی:

          حلال دنیا تاپگین اوزینگنی ییدیر          یالانگ، آچگه بیر جولدورینی یتیر

          آدمگه نفـــع ایتگین مونکیگه یره           قرینداشگــــه دل بیر یقین لیک بیله

          یوسف خاص حاجب، حیاتده اصلاحاتچی صفتده میدانگه چیقه دی. او رعیت تمانیدن بیکلر آلدیگه و بیک لر تمانیدن رعیت آلدیگه طلب لر قویه دی و منه شو قوییلگن طلب و شرط لر نینگ سوز سیز بجریلیشی لازم لیگینی، شونده گینه خلقی بیگی نینگ و بیگی خلقی نینگ یخشی لیگینی بیلیشی، بیک نینگ حاکمیتی مستحکم له نیب قولی هر ایشگه ییتیشی، خلقی ایسه باییب، تینچ و آسایشته حیات کچیریشی ممکن بولیشنی تاکیدله یدی:

        رعیت حقی بار سنینگ ده کـــور اوچ         بو حقنی اوتاگیل، اوزون قیلمــه کوچ

        بیریسی ایلینگده اریگ توت کوموش          ایارنی کوده زگیل ای بیلگی اوکــوش

        تقی بیر بـودونقـــه تــــور و بیر کونی          قوتوربیرایکین دین کوچین، کـور انی

        اوچونچی ایمین توت قموغ یـوله ریغ           قره غچیغ سکرچیغ آریتغیــل آریــــغ

        اوتــه میش بــولـــور سن رعیت حقی          سن اوترو حقینگ قول، ای ایلچی اقی

        رعیـت اوزه اول سنینگ اوچ حقینگ          تیله گو اولردین سن اچ قــولغـه قینگ

         بیری یرلیغینـگنی آغیـر توتســـــه لر           نیکو ایرســـه تا ایرکین، انی قیلســه لر

         ایکینچ ـ تیــدمه ســه لر خزینـه حقی           اودینــده تیکورســـه، ای ایلچی اکی

         اوچــونچی ـ یغی قــه یغی بولسـه لر           سیورینگ کیم ایرســه، انی سیوسـه لر

        اوته میش بولورسن اوزینگ حقلرین           اولرمـــه اوتــه میش بولــور اوز حقین

        بو ینلیغ کیره ک بیک یوریسه یولوغ           رعیت اوش انداغ کیــره ک ای اولـوغ

          ترجمه سی:

          رعیت حقی بار سنینگ ده بـــاق اوچ        بو حقنی اوته گین هه دیب قیلمه کوچ

          بیری ـ تـوت ایلینگده فقط صاف کوموش       کوزت صافلیگین ای ذکا، خلق خـوش

          بیری خلققــه عادل سیاست یــوریت         حل ایت بیرگــه بیر ظلمنی ایزگو توت

          اوچینچی ایمین توت جمیع یول لرین        قراقـــچی و رهــزن نی قـویمـــه بیرین

          اوتــــه لگن بولــــه دی رعیت حقی         وسونگ سن حقینگ سور ای ایلچی سخی

          رعیتگه باردیر سنینگ اوچ حقینـگ          طلب قیــل اولردن، سن آچ قولاغینگ

          بیری یارلیغینــگنی عزیز توتســــه لر         نیمـــه بولســـه، درحــال اونی قیلسـه لر

          ایکینچی خزینـــه حقین تییمــه ســه        کیزی کیلگـــچ الن اونی تولـــه ســـه

          اوچونچی یاوینگ نینگ یاوی بولسـه لر         سیورینگ کیم ایرســه اونی سیوسه لر

          حقینگ شـو یوسون ده اوتلگن بولر          اولر هـــم شــــو طرز ده حقینی اوتر

          یراشیق بیک اوچون ایرور اوشبویول         رعیـــت اوچــون هم مناسب شو یول

          یوسف خاص حاجب، اوز ارا نزاع و جنجال لرنی و اوروشلرنی قره لیدی. دولت بدنینی قوروتوچی بوندای اروشلر نینگ خلق و دولت اوچون هلاکتلی عاقبت لرینی ادراک ایته آلگن یوسف حاجب بو حقده یازه دی:

          مسلمان قریشتی ایچیک ایت ییشور       توگل اینچگه تیگدی بو کافر یانور

          ترجمه سی :

          مسلمــــان اوروشیب ییر اوز ایتین          فراغت گه ییتگه ی کافرلر بوتــــون

          یوسف خاص حاجب نینگ دولت، اونینگ قوریلیش اساس لری، حاکمیتنی باشقریش حقده گی سیاسی ـ اجتماعی قرشلری، اثرنینگ باش سیمالیک قهرمانلری : کون توغدی ایلیک، آی تولدی، اوگدولمیش، و اوزغورمیش اره لریده گی مناظره، بحث اساسیده شولر تیلیدن بیان قیلینه دی. بو قهرمانلر نینگ هر بیری دولتنی پایدار توتیش، حاکمیتنی عاقلانه اداره قیلیش، ایلنی یشنه تیش و یورتنی آبادانلشتیریش اوچون ضرور بولگن ایدیال صفتیده مجسملنه دی. اولرنینگ اوز بیلیمینی آشیریشگه اینتلیشینی، خصلت و فضیلت لرینی دایما تکامللشتیریش گه اینتیلیشینی تاکیدلیدی.

          شونینگ اوچون هم بیک نینگ اطرافیگه خصلت، فضیلت و لیاقت جهت دن مناسب آدملر جمع بولیشی لازم. منه شوندای لردن بیری، بیک نینگ دایمی مصلحتچیسی، اونینگ قول یاردمچیسی، ایشلرینی یوریتوچیسی وزیر دیر، ایکینچی ایسه لشکر باشی ـ بولر دولت نینگ، ایلینی باشقریش نینگ ایککی جلوی، اولر جبسله شیب ایش کورسه، هیچ بیر کوچ، بولرنینگ ایشلریگه رخنه ساله آلمیدی. بولردن بیری قلم واسطه سیده ایلنی اداره ایتسه، بیری قورال واسطه سیده یورتنی توته دی:

          وزیر اول، ایکینچی ســـوبشلر علم        بیریسی قلیــــچ توتتی، بیری قلم

          بو ایل بغی، اورکه بو ایککی توزر        بو ایککی بیریکسه، انی کیم اوزر

          ترجمه سی:

          وزیر بیر ایککینچی ـ سوباشلر علم        تـوتر بیری قیلیـــچ و بیریسی قلم

          بو ایل تیزگنی، باغین ایکاو توزر          ایکاولان بیریکسه اونی کیم اوزر

           دولت نی اداره قیلیش و حاکمیتنی مستحکملش ده بیک نینگ مستقیم خدمتیده بولیب، اونگه کمکلشه دیگان تورلی رتبه ده گی عملدارلردن ینه تله یقسمی نینگ فضیلت لری، خطی ـ حرکتلری، قندای بولیشلیگی حقده یوسف خاص حاجب به تفصیل توخته ب اوته دی. بولردن اینگ اساسی لری قوییده گی لر:

          حاجب، ایشیک آقاسی (قپوغ بشلرایر)، خزینه دار (آغیچی)، دسترخوانچی (ایشباشچی)، شربتدار (ایزیشچی بشی) و باشقه لر.

          تورلی مراسملر، ییغینلر مناسبتی بیلن بیریله دیگن ضیافتلر، میهماندارچیلیکلر حقیده سوز یوریتیب، یوسف خاص حاجب میزبان و میهمان نینگ وظیفه لری، اوتیریش ـ توریشی، اوزینی توتیشی، میزبانلیک و مهمانلیک شرط لری، قانون و قاعده لری، آداب و اخلاقی، مهمان دوستلیک نینگ ترتیب ـ نظام لری توغریسیده دستورالعمل یره ته دی.

          یوسف حاجب اوز اثرینی دانالر سوزیدن علیحده له نیب، ایجادی تاثیر آلیب، اولر نینگ ایجادیگه سوینگن حالده یازگن لیگی حقیده معلومات بیره دی.او اوزیگه چه بولگن بای ترکی اثرلر عنعنه لریدن بهره مند بولیب قالمسدن، شو بیلن بیرگه باشقه خلقلر ادبیاتیدن هم ایجادی تاثیر آلگن و اوز اثریده باشقه خلقلر ادبیاتی نینگ یوتوقلریدن اورونلی فایده لنگن. جمله دن او عرب، فارس و باشقه خلقلر ادبیاتی نی یاخشی بیلگن، اولر دن الهام آلگن:

          عربچه، تاجیکچه  کتب لر اوگوش        بیزینگ تیلیمیزچه بویومقی اوقوش

          ترجمه:

          عربچه، تاجیکچه جدا کوپ کتاب         تیلیمیز ده بیزنینگ بو جمله آداب

          بوندن تاشقری یوسف خاص حاجب اولوغ فردوسی نینگ شاهنامه سینی کوپ یخشی بیلگن، حتی او شاهنامه قهرمان لریدن: فریدون، انوشیروان، افراسیاب، ضحاک و رستم کبی لرنینگ ناملرینی قوتدغوبیلیک ده تیلگه آلیب اوته دی. یوسف خاص حاجب حماسی اثرلر، تاریخی و دینی کتاب لردن هم اورینلی فایده لنه بیلگن و شو منبع لر معلوماتلرینی اوز اثریگه ماهرانه سینگدیره آلگن.

          ترکی تیلده گی کتابلر باشقه قوشنی خلقلر ادبیاتی بیلن عضوی ارتباط ده ترقی قیلگن و رواجلنگن. اون بیرینچی عصرگه کیلیب ایسه فرهنگی ـ ادبی همکارلیک اساسیده ترقیات نینگ معین باسقیچیگه کوتریلگن، اوزیگه خاص عنعنه گه ایگه بولگن، ینگی ترکی ادبی مکتب وجود گه کیلگن. یوسف خاص حاجب، انه شو ادبی مکتب نینگ ییریک نماینده لریدن بیری ایدی. او اوز اثرینی بیرینچی نوبتده انه شو ادبی مکتب عنعنه لریدن ایجادی تاثیر آلگه نی حال ده یره تدی.

          یوسف خاص حاجب «قوتدغوبیلیک» نی یازر ایکن، خلق ایجادی نینگ ییتمس ـ توگنمس نمونه لریدن ایجادی الهام آلگن و اوندن فایده لنگن. اثر مولفی قنده ی موضوع دن بحث آچسه، اونینگ بو باره ده گی فکرلری نینگ اثباتی و دلیلی اوچون شو ساحه نینگ خلق اره سیده عبرت درجه سیگه کوتریلگن ضرب المثل لری و حکمتلرینی کیلتیره دی. او بو حکمت و مثل لرنی کیلتیریشده « ارسال المثل» صنعتی گه عمل قیله دی و اوندن ماهرانه فایده لنه دی:

            مثل کیلدی ترکچه مــــونگر مینگزه تــــور

                                             انی ســـــوزلـــه دیم من مونــــو ینگزه تور

          اوقوش کورکه سوز اول، بوتیل کورگه سوز

                                             کیشی کور که یوز اول، بو یوز کورکه کوز

          مونگر مینگزه تـــــور آیـــدی ترکچه مثل

                                              ایشیتگیـل مونی ســـن اوقــوب اوزگه حل

          اورونگ سوت بیله کیرسه ایزگو قیلیق

                                               اولـوم توتماغـــونچــه ایورمس یــــوریق

          یمه یقشی آیمیش بو ترک بویروقی

                                             کـــورور کـــوز یروقی اوغــول، قیز اوقی

          ترجمه سی:

          مثل کیلدی ترکچه بونگه ماس جــــدا

                                            اونی ســــــوزله دیم من منــــــه، کیزیـده

          عقل کورکه سوز دیر وتیل کورکه سوز

                                            کیشی کور که یوز دیربویوز کور که کوز

          بــــونگه ماسلب آیته دی ترکچه مثــل

                                            ایشیتگین بــــونی سن اوقیـــب قیـل عمل

          گر آق سوت بیلن کیرسه ایزگو قیلیــق

                                            اولـــوم کیلمه گونچه قالــــور بو یـوریق

جدا یخشی آیتیبدی ترک بویروغی

                                   اوغـــول قیز کورر کوزنی دیر یاروغی

یوسف خاص حاجب نینگ خلق شفاهی ایجادیدن اونوملی فایده لنه بیلگن لیگیگه اشاره قیلوچی مثل و حکمت لرنی، اثرنینگ دییرلی هر صفحه سیده اوچره ته میز. اثرده گی ارسال المثل اصولی بیلن کیلتیریلگن بیر یوز و سکسان گه یقین عبارت درجه سیده گی تورتلیک لر هم بو فکرنینگ دلیلی بوله آله دی.

دیوان اللغات ترک ده کیلتیریلگن موسم و مراسم قوشیق لریده گی موضوعلر آیریم حکمت و ضرب المثل لر قوتدغوبیلیک ده هم اوچره یدی. دیوان لغات ترک ده گی مراسم قوشیق لریدن بیریده ترک بهادری «آلپ ایرتونگه» (افراسیاب) نینگ اولیمی مناسبتی بیلن اونگه بولگن قیغو کویلنه دی. منه شو مرثیه ده گی موضوع قوتدغوبیلیک ده هم عیناَ اوچره یدی. بونده آلپ ایرتونگه نینگ ترک بیک لری اره سیده گی اینگ یخشیسی، مشهوری، قوتلیسی بولگنلیگی، بیلیمی، ذکاوتی، دانالیگی، صنعت وهنرگه بای یوکسک خصلت و فضیلت لرگه ایگه بولگنلیگی کویلنه دی. دیوان لغات ترک ده:

آلپ ایرتونگه اولدیمو              ایسیــــز اوژن قالدیمــو

اودلک اوچون آلدیمو              ایمدی یوره ک ییرتیلور

ترجمه سی:

آلپ آرسلان اولدیمی              افســوس دنیا قالدیمی

زمــان اوچین آلدیمی              ایندی یــورک ییرتیلر

قوتدغوبیلیک ده:

کورو بیرسه ایمدی بو ترک بیک لری

                                      بــو ترک بیک لرینـــــده تقی ییکلری

بو ترک بیک لرینده اتی بیلگولوک

                                      توغــه آلپ ایر ایردی قوتی بیلگولوک

بیدوگ بیلگی بیرله اوگوش ارده می

                                    بیلیک لیک اوقوشلوغ بودون کودرومی

ترجمه سی:

اگر کورسنگ ایندی بو ترک بیک لری

                                     بو ترک بیک لری ایچیده یخشی لری

بـــو ترک بیـــک لریدن آتی مشهوری

                                    توغــه آلپ ایر ایردی قوتی مشهوری

تـــه لی ایردی عــــلمی و صنعتـــلری

                                   بیلیمـــلی، عقـــللی و خلـــق سروری

داستان نینگ بدیعی قیمتی و تیلی:

قوتدغوبیلیک ترکی تیلیده گی یازمه ادبیات یترلی تجربه گه ایگه بولمه گن بیر دورده یره تیلدی. شاعر یازمه و آغزه کی ادبیات نینگ بای تجربه سیدن، فارسی تیلیده یره تیلگن سیاستنامه، قابوسنامه، شاهنامه کبی پندنامه لردن الهاملنه دی، اثرنی «شاهنامه» وزنیده ـ متقارب وزنیده یازه دی. قوتدغوبیلیک عروض نینگ متقارب مثمن سالم و اوندن حاصل بولگن متقارب مثمن محذوف و مقصور بحرلریده یازیلگن. اثر نینگ ییتمیش بیرینچی و ییتمیش ایککینچی فصل لری، یعنی ایککی قصیده سی و بیر تورتلیگی متقارب مثمن سالم بحریده، قالگن همه قسم لری ایسه «متقارب مثمن محذوف» و «متقارب مثمن مقصور» بحریده بیتیلگن دیر. قوتدغوبیلیک نینگ دیرلی همه مصراعلری نهایتده آهنگدار و تاثیرچن بولیب، علیحده ذوق و مراق بیلن اوقیله دی، اولر عجیب تولقونلنتروچی کوچگه ایگه. بونینگ سببی اثر اوچون تنلنگن بحر(متقارب)، ژانر (مثنوی) و مولف نینگ قافیه لنوچی سوزلرنی تنلشده گی یوکسک مهارتیده دور. اثر تیلی نینگ تاثیرچنلیگینی آشیریشده قافیه بیلن بیر قطار ده ردیف بولیب کیلگن سوزلرهم علیحده نقش گه ایگه بولگن. صفتلش، مجاز، تصویر، کنایه، تشبیه، استعاره و قیاس کبی ادبی صنعت دن فایده لنیب یره تیلگن بیر سلسله موضوع لر، اثر تیلی نینگ تاثیرچنلیگینی، بدیعی قیمتینی آشیرگن. اوشبو ادبی صنعت لردن فایده لنیب یوسف خاص حاجب طبیعت، اونینگ واقعه و حادثه لری، آنگسیز جاندارلریگه خاص بیلگی، صنعت خصوصیت لرنی انسانگه کوچیریش آرقه لی انسان اوصافینی اچگن بولسه، باشقه بیر سلسله حال لرده عکسینچه انه شو واسطه لر یاردمیده انسانگه خاص خصوصیت، بیلگی، صفت اوصافینی طبیعتگه اونینگ واقعه حادثه لریگه کوچیریب، طبیعت و اونینگ تورلی منظره لری نینگ جانلی تصویرینی بیره دی.

          قوتدغو بیلیک اون بیرنچی عصر اورته اسیا، قزاقستان، شرقی ترکستانده گی ترکی خلقلر تیلی نینگ یادگارلیگی، داستان چیلیگی نینگ بیزگه چه یتیب کیلگن یگانه اثری دیر. قوتدغوبیلیک ترکی زبان خلقلرنینگ شفاهی ادبیاتی نینگ کوپ عصرلر دوامیده  ایریشگن یوتوقلری، ترکی یازمه ادبیات عنعنه لرینی شونیگدیک قوشنی خلقلر ادبیاتی موفقیت لری ثمره سی اوله راق میدانگه کیلدی. حجم جهت دن نهایتده ییریک، سبک و بدیعی جهت دن اوزیگه خاص بو اثر، مولف نینگ قرشلریده گی، آیریم ضدیت لرگه قره مسدن اوز دوری داستانچیلیگی نینگ نادر یادگارلیگی صفتیده ادبیات خزینه سیگه قوشیلگن مهم حصه بولدی.

          ترکی زبان خلقلرنینگ اوتمیشی، اولرنینگ سیاسی ـ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی حیات لری حقیده حکایه قیلوچی بو اثر نینگ علمی اهمیتی بی قیاس کتته دیر. قوتدغوبیلیک ترکی زبان خلقلر نینگ جمله دن اوزبیک خلقی نینگ ایلک دورلرده گی تاریخینی، اتنوگرافیسینی، فرهنگینی، تیلی و ادبیاتی نی اورگه نیش ساحه سیده بای معلومات گه ایگه بولگن قیمتلی منبع سنه له دی. داستان ترکی تیل لرنینگ ادبی تیل صفتیده ترقی ایتیش جریانینی، یازمه ادبیات یننگ رواجلنه باشلنگنینی، داستانچیلیک ده ایریشگن موفقیتینی کورسته دی.

|+| نوشته شده توسط هدایت الله "مرادی" در یکشنبه سی ام مرداد 1390  |
 


 


تیل و ادبیّات

علمی،ادبی،تیلشناسلیک،حکایه،قصّه،درامه،رمان

   (2)

                                   «دیوان الغات الترک»

  «دیوان الغات الترک»(«تورکی سؤزلرتؤپلمی»)اثری عرب تیلیده محمود کاشغری تامانیدن   (1071-1072)-إینچی  أیللرآره سیده  بغدادّه یازیلگن بؤلیب،اونده 9000 گه یقین  تورکی سؤزلرنینگ توصیفی بیرلگندیر.

بو کتابنی یازگن پیتده کاشغری ۵۰ یاشده بؤلگن.ینگی معلوماتلرگه کؤره بو اثر ۱۰۷۲- إیلده یازه باشله نیب ۱۰۷۴ إینچی أیللر آره سیده یازیب بیتیریله دی. کاشغری نینگ اؤزی بو حقده شونده یازه دی : «کتاب هجری ۴۶۴ إینچی جمادی الوّل باشلریده باشلندی و تؤرت کرّه  یازیلگندن (کؤچیریلگندن)و توزه تیلگندن سؤنگ ۴۶۶ إینچی هجری أیلی جمادی الاوّل آیی نینگ آخرگی ۱۲- إینچی کونیده بیتیریلدی»حیرتلنرلی جایی شونده کی،بوندن مینگ أیل آلدین بویوک محمود کاشغری انه شو اثری بیلن فیلالوژی(تیل و ادبیّات) فنیگه اساس سالیبگینه قالمی،بلکی، ایتنالوژی،سوسیالوژی،تاریخ،اؤسملیک،حیوانات عالمی،جغرافیه، یولدوزشناسلیک و  فلکلورشناسلیک کبی ساحه لرده هم انچه گینه اساسلی فکرلرنی بیان قیلب کیتگن.«دیوان الغات الترک» اثری نینگ قؤلیازمه سی 1924- إینچی أیلی تورکیه نینگ دیاربکر شهریدن تاپیلگن.اثر 319 صحیفه دن عبارت بؤلیب،بونسخه «دیوان الغات الترک» یازیلیشدن 200 أیل کیین یعنی، 1266- إینچی إیلی  کاتب محمّد ابن ابوبکرابن فاتح الساوی الدمشقی تمانیدن کؤچیریلگن.

                                         

                                     «دیوان الغات الترک»نینگ قؤلیازمه سی

«دیوان الغات الترک» کاشغری نینگ اؤن بیش أیللیک کتته محنتی عوضیگه دنیاگه  کیلگن  بویوک بیر اثردیر. بو حقده محمودکاشغری شونده ی معلومات بیره دی:  «مین تورکلر،تورکمنلر،اؤغیزلر،چیگیللر،یغمالرو قیرغیزلرنینگ شهرلری،قیشلاق وولایتلرینی کوپ إیللرکیزیب چیقدیم.لغتلرینی تؤپله دیم،تورلی خیل سؤز خصوصیتلرینی اؤرگنیب انیقلب چیقدیم.مین بوإیشلرنی تیل بیلگنلیگیم اوچون ایمس،بلکی،بو تیللرده گی هربیرکیچیک فرقنی هم انیقلش اوچون قیلدیم. بؤلمسه،مین تیلده  اولرنینگ اینگ  یتوکلریدن،اینگ کتته متخصصلریدن،خوش فهملریدن،ایسکی قبیله لریدن ،جنگ إیشلریده اوسته نیزه دارلردن ایدیم. اولرگه شونچه دقت قیلدیمکی،تورکلرتورکمنلر،اؤغیزلر،چیگیللر،یغمالروقیرغیزلرقبیله لرنینگ تیللری،بوتونلی دلیمگه جا بؤلدی. اولرنی هرتامانلمه پخته بیر اساسده ترتیبگه سالدیم»* محمود کاشغری اؤزی توزگن دنیا خریطه سینی هم  اثریگه  علاوه صفتیده کیریته دی. بو یره تیلگن  خریطه ده  یرنی دؤمه لاق (دایره)شکلده چیزیب کؤرسه ته دی. بو خریطه ده مملکت، قیشلاق، تاغ،داوان، دریا، چؤل،دینگیزو کؤلنی چیزیب بیرگن. اونده قبیله لر،قوملرنینگ جایله شیشی بیلگیلب بیریلگن.خریطه اساسن،شرقی یریم  کُره گه تؤغری کیله دی. کاشغری«رُومدن ماچینگچه بؤلگن ...شهرلرنینگ همّه سینی یرشکلیده گی اؤرنینی انیقلش مقصدیده اولرنینگ همّه سینی  یرشکلیده گی دایره ده کؤرستدیم و بو إیشده مثال طریقه سیده تورکلرنینگ  تیلیده قؤله نیب کیلگن شعرلردن،شادلیک وماتم کونلریده قؤلنگن حگمتلی سؤزلریدن مقاللردن کیلتیردیم»- دیب یازه دی .*

                                        

                                             کاشغری چیزگن آچون خریطه سی

«دیوان الغات الترک»نینگ ینه بیراهمیتلی تامانی شونده کی، اثر قدیمگی تورکی ادبیّات اوچون هم نادر منبع بؤلیب خذمت قیله دی . بوکتابده کیلتیریلگن سؤزلرنی چرایلی افاده لش اوچن 272 تاپیشماق و متل،تؤرت مرثیه،اؤنلب شعری پرچه لر(300 تؤرتلیک)بیر نیچیته حکایت کیلتیریلگن. توزیلیشگه کؤره،«دیوان الغات الترک»إیککی قسمدن،یعنی،بیرینچی قسم مقدمه،إیککینچی قسم ایسه لغتلردن عباره تدیر. کتاب مقدمه سیده مولف کتاب نینگ یره تیلیش سببلری،تورکی قوملرنینگ تیللریگه عاید معلومات،إیش اصولی وکتابگه صرفلگن وقتی حقیده تؤخته له دی .أیکینچی قسمده ایسه مولف ،سؤزلرنینگ توزیلیشی، تورکی سؤزلرنینگ تؤغری تلفظی إیضاحلب بیریله دی.اثرده قدیگی تورکی سؤزلرعنعنوی اصولده بؤلسین تورکوملشتیریله دی. تورکی سؤزلرنی محمود کاشغری اوچ تورکومگه (فعل، آت وباغلاوچی)اجره تیب کؤرسه ته دی.کاشغری سؤزلرترتیبینی اؤزدیوانیده  حرفلر ترکیبگه ،یعنی، اوچ حرفدن یتتی حرفگچه بؤلگن سؤزلرگه قره ب جایلشتیره دی . سؤزلرنی جایلشتیریشده کاشغری اولرنینگ کؤپ معنالیلیگی،شکلی اؤخشش سؤزلر،معناسی قرمه - قرشی سؤزلرومعناداش سؤزلرنی چقور تحلیل ایته دی . او ایریم سؤزلرنینگ ایتمالوژیسینی(کیلیب چیقیشی) هم  توشونتیریب بیره دی .بو اثرده  تاوّش لرنینگ فونیتیکه سی اونلی، اونداش تاوّشلر، چؤزیق، قیسقه اونلیلر توصیفلب بیریله دی .اثرده تورکی تیللرنینگ اؤزارا فرقلی تامانلری فکت لراساسیده سالیشتیریگن حالده اؤرگنیله دی . کاشغری بو ایشی بیلن تورکی تیللرنینگ اؤزگریش، رواجله نیش واجره لیش سری یوز بورگنینی دلیللب کؤرسه ته دی.

«دیوان الغات الترک» اثری نینگ  قورولیشی باره سیده محمود کاشغری قؤییده گیچه فکربیلدیره دی:«مین بو کتابنی مخصوص الفبا (عجم حرفلری) ترتیبیده حکمتلی سؤزلر، سجعلر، مقاللر، قؤشیقلر،رجز وقؤشیقلر دیب اتلگن پرچه لر بیلن بیزه تدیم. قیین جایلرینی یومشتدیم وقرانغو جایلرین یاریتدیم. سؤزلرنی اؤز جاییگه قؤییب،کیره کلی سؤزلرنی آساننلیک بیلن تاپیش اوچون بو إیش اوستیده  بیر نیچه أیللر مشقت تاردیم. نهایت کیره کلی سؤزلرنی اؤزجاییده ، کؤزله دیگن، قیینچیلیکسیز تاپه آله دیگن حالگه کیلتیردیم. کتابنی اساسی سککیز بؤلیمگه چیکله دیم:     ۱. همزه لیک (الف بیلن باشلنگن سؤزلر)بؤلیمی،  

۲. سالم(ترکیبیده عللت حرفی   و،الف،ی بؤلگن سؤزلر ) بؤلیمی،

۳. مضاعف(بیر حرف بیلن تکرارلنگن سؤزلر)  بؤلیمی،

۴. مثال (باشیده یا بؤلگن سؤزلر) بؤلیمی،

۵. اوچ حرفلی سؤزلر بؤلیمی، 

۶. تؤرت حرفلی سؤزلر بؤلیمی،

۷. غونّه لر بؤلیمی،

۸. إیککی اونداش قطار کیلگن سؤزلر بؤلیمی.                                                        هربیربؤلیمنی آتلر(اسملر)و فعللر طرزیده إیککی قسمگه اجره تدیم.آتلرنی آلدین فعللرنی ایسه آتدن کیین اؤز سیره سیگه قرب،بابلرگه اجره تیب،اؤز اؤرنیده آلدینمه کیتین کؤرستدیم. توشونیشی آسان بؤلیشی اوچون اثرده عربچه اصطلاحلرقؤله دیم. محمود کاشغری «دیوان الغات الترک»  ۱. جلد، تاشکینت-۱۹۶۰،۴۴- ۴۵- إینچی بیتلر.

بوندن مینگ أیل و اون انچه آلدین هم تورکی تیللربیر- بیریدن فرقلی اؤله راق،رواجلنه باشلگنینی محمود کاشغری نینگ کیلتیرگن معلوماتلریدن انگلسه بؤله دی . اؤشه دورده قیسی تورکی تیل یتکچی بؤلگنی مساله سی علیحده تدقیق قیلیشگه محتاجدیر.هرحالده اؤشه دورلرده حاضرگی تورکیه تورکچه سی یتکچی تیل بؤلگن،دیگن نظریه هم اثباتینی تاپمه گن. بیر معناده «دیوان الغات الترک»عادی لغت بؤلمی ،او مکمّل لینگویستیک نظریه و بوتون بیر دایرة المعارف دیب ایتیشگه لایق اولکن اثردیر.  

«دیوان الغات الترک» ادبی اهمیتی حقیده یؤقاریده قیسقچه تؤخته لیب اؤتدیک. بویوک کاشغری دیواننی توزرکن بو خصوصده منه بو سؤزلرنی یازیب قالدیره دی:«مین بو کتابنی مخصوص الفبی ترتیبیده حکمتلی سؤزلر سجعلر،مقاله لر،قؤشیقلر،رجَزو نثردیب اتلگن ادبی  پرچه لر بیلن بیزه تدیم »- دییدی. کاشغری اؤز اثریده  الپ ایرتونگه (افراسیاب)، اسکندر حقیده  هم آدلر تیلیدن ایشیتگن روایتلریگه تیه نیب معلومات یازیب قالدیره دی . ینه محمود کاشغری ادبی ژنر، ادبی تور، شعری وزن، استعاره وباشقه مساله لرحقیده هم نظری فکرلر ایته دی (بو حقده کینگی مقاله لرده تؤخته لَمیز).

دیوانده اوچره یاتگن شعری پرچه لر،یعنی،بو بدیعی نمونه لرقچان،قیسی دورده یازیلگنلیگن      باره سیده خلاصه چیقریشگه اساس بیره آله دی. دیوانده کیلتیریلگن شعرلردن پرچه لر:

                                  بلچبق بَلیق یوغورولور،

                                  چیغه ی یاوّز أیغیریلور

                                  ارینچکلری اؤغرولور،

                                  اؤزغو بیله اوریشور.

 معناسی:

                                قیشده لای ، بلچیقلر اوئلیب کیته دی ،

                                کمبغل یوپون آدملر ایزیله دی.

                                برماقلری ساوّقده قاتیب،قاوّشمه ی تره قلب کیته دی  وزرقیره یدی .

                                بیر پرچه اؤت بیلن گینه آونه دی .

«دیوان الغات الترک»ده بیرتورکوم شعری پرچه لر اوچره یدی کی،اولرنی بیر معناده محنت قؤشیغی(آوچیلیک، چاپ اندازلیک،باغدارچیلیک،دهقانچیلیک حیاتیدن حکایه قیلینه دی ) دیسه بؤله دی :

                                   چَغیری بیریب قوشله تو،

                                    تای غان إیزیب تاشله تو.

                                    تیلکی، تانغوزتاش له تو،

                                    اردم   بیله  اؤکله دیم .

 مضمونی

 (گیتلرگه)چَغری(آوقوشی) بیریب قوش آوله دیک،

آو إیتنی (قوشلرنینگ)إیزیدن سالیب،تیشله ته یلیک.

تولکی ، تؤنغیزلرنی تاش بیلن اوره یلیک.

  یوتوق لریمیز    بیلن مقتنه یلیک.

 ****

                                     قاره تونونگ کَچی یورسه دیم،

                                     اؤغور اونی  اوچورسه دیم.

                                      یَتیکه نینگ قه چورسه دیم .

                                      سَقیش ایچره کونوم توغدی.

معناسی:

قاره تون نینگ تیز اؤتیشینی إیسته دیم،

اویقوگه یؤل بیرمسلیککه ،

یتکن(یتتی قراقچی یولدوز)نی، قاچیرماق(تانگ آتتیرماق) إسته دیم،

یولدوزنی سنه ی- سنه ی تانگ آتتیردیم.

 ****

                                    أیگیتلرینگ إیشله تو،

                                    أیغاچ  یمیش إیرغتو.

                                    قولن ، قه ییق آله تو،

                                    بَزره م قیلیب،اونه لیم.

مضمونی:

أیگیتلرنی إیشله ته یلیک،

درخت (لر)دن  میوه (لر)نی قاقتیره یلیک.

قولن،قییق آوله ته یلیک،

(سؤنگ)بیرم قیلیب آونه یلیک.

بدیعی پرچه لر بابیده کیینگی مقاله لرده  بتفصیل تؤخته لیمیز.

|+| نوشته شده توسط هدایت الله "مرادی" در یکشنبه سی ام مرداد 1390  |
 

   مولانا سکاکی

          اتاقلی لیریک شاعر سکاکی نینگ حیاتی وادبی فعالیتی حقیده جوده آز معلومات سقله نیب قالگن. اونینگ اوز دیوانی و علیشیرنوایی نینگ مجالس النفایس و خطبه دواوین اثرلری اونینگ یشه گن دوری، ادبی فعالیتی و 15 نچی عصر ادبی حیاتیده توتگن اورنی حقیده بیرمونچه معلومات بیره دی. شو بیلن بیرگه شاعر یقینی اوزی نینگ «اوق ـ یای» مناظره سیده سکاکی نی ترک شاعرلری نینگ مجتهدی دیب تعریفلیدی.

        مولانا سکاکی ماوراالنهر ده یشه ب ایجاد ایتگن. او تیموری لرنینگ پایتختی بولگن سمرقند شهریده یشه دی و ایجاد ایتدی. سکاکی نینگ دیوانیده گی:

          دشت ایلیدین حاجی ترخانگه یتیشسه بو غزل

                                                          ترک ایتر هربیتی غه آسوده دنیاسین سرای

          بیتی اونینگ باشقه یرلرده بولگه نینی کورسته دی. بیراق بو بیتده گی «دشت ایلی» دشت قبچاق می، بخارا یقینده گی دشتک می، سمرقند دشتگی می و یا که باشقه بیرار جای می ؟ انیق ایمس.

          سکاکی شاعر نینگ تخلصی بولیب، اونینگ اصل آتی معلوم ایمس. سکاکی سوزی «سکاک» (بیچاقچی) سوزیدن آلینگن، بنابرین شاعر تیمیرچی عایله ده توغیلگن دیب فرض قیلیش ممکن.

          سکاکی 14 نچی عصرنینگ ایککینچی یریمیده، احتمال 14 نچی عصرنینگ آخرگی چارگیده توغیلگن. چونکه انینگ دیوانیده هجری 810 (1407 ـ 1408) ییلده امیرتیمور نینگ نبیره سی پادشاه سلطان خلیل گه یازگن بیر قصیده بولیب اونده :

          تاریخگه سککیز یوزداغی اون ایردی و قدر اخشامی

                                               بیر آی توغیلدی دنیـــاده کیم مملکت ده خان ایرور

          بوقدر تونی عزت و قدر ایمدی دعوی قیلسه هم

                                                 چـــون شهزاده مقدمی دعـــواسینــــه برهان ایرور

         

لعل و جواهر ساچیلور شاه خدمتیده من داغی

                                                کیلتوردیم شعر گوهرینی کیم اوز اوزیگه خان ایرور

          دیگن مصرع لر بار. شاعر شبهه سیز بو قصیده نی معلوم ایجادی تجربه توپله گن چاغده، چمه سی 30 یاشلریده یرتگن بولیشی کیره ک.

          سکاکی نینگ ایجادی خصوصا اولوغ بیک حکمدارلیک قیلگن دوریده (1409 ـ 1449) کمال تاپدی. معلوم که اولوغ بیک معرفت پرور پادشاه و بیوک عالم بولیب، علم و فن، هنر و ادبیات اهل لریگه حامیلیق قیلگن. اونینگ درباریده بیر قنچه شاعرلر و عالمل و صنعتکارلر توپلنگن ایدی. سکاکی منه شو شاعرلر جمله سیدن بولیب، اونینگ ایجادی فعالیتی اولوغ بیک بیلن یقین دن باغلیق دیر. سکاکی اولوغ بیک گه باغیشلب قصیده لر یازدی، اونی معرفت پرور پادشاه صفتیده مدح قیلدی. و بو بیلن اولوغ بیک نینگ دشمن لریگه قرشی کورشدی. او اولوغ بیک گه باغیشلب یازگن بیر قصیده سیده فخر بیلن:

          فلک ییل لر کیره ک سیر ایتسه و کیلتیرسه ایلکیغه

                                                    منینگ دیک شاعر ترک و سنینگدیک شاه دانانی

          دیگن ایدی.

          سکاکی 15 نچی عصر اورته لریده وفات ایتگن. نوایی سمرقند ده بولگن ییل لریده (1465 ـ 1469) سکاکی نینگ مخلص لری بیلن اوچرشگن و صحبتلشگه نینی بیان قیله دی.

          سکاکی اوزبیک ادبیاتیده قصیده ژانری نینگ موسس لریدن حسابله نیب، کوپ گینه غزل و قصیده لر یرتدی. غزل ده هنرمندلیک مهارتینی، یخشی ایگه له گن سکاکی، اوزبیک قصیده چیلیگی نینگ اساسچی لریدن بیری بولدی. نوایی خطبه دواوین ده اوزبیک شاعرلریدن سکاکی و لطفی نینگ کتابخوان لرگه منظور بولیب، شهرت قازانگن لیگی حقده بوندای دیدی: « اویغور عبارتی فصحاسیدن، و ترکی الفاظ نینگ بلغاسیدن مولانا سکاکی هم لطفی لرکیم بیری نینگ ابیاتی نینگ اشتهاری ترکستان ده بغایت و بیری نینگ لطیف غزل لری نینگ انتشاری عراق و خراسانده بی نهایت دورور و دیوان لاری موجود بولغای.»

          دیمک، سکاکی ترکستان یعنی ماوراالنهر ده جوده شهرت قازانگن شاعرلردن بیری بولگن. بیراق سکاکی ایجادی نینگ آیریم مخلص لری، ادبی رقابتچیلیک بیلن مولانا لطفی گه تهمت قیلگن لر و او سکاکی شعرلرینی اوزلشتیریب، اوز نامیگه نسبت بیرگن، دیگن آوازه لرنی ترقتگنلر. نوایی بو بی معنی اوازه لرنی رد ایتیب، مجالس النفایس ده بوندای یازه دی:

          « مولانا سکاکی ماوراالنهر دین دور، سمرقند اهلی انگا کوپ معتقد دورلارو بغایت تعریفین قیلورلار، اما فقیر سمرقند ده ایکنده، معرف لاریدین هر نیچه تفحص قیلدیم کیم انینگ نتایج طبعیدین بیر نیمه انگلایین، تعریف قیلغونلاری چه نیمه معلوم بولمادی.  برچه دین قالسالارسوزلاری بودور کیم مولانا لطفی نینگ برچه یخشی سوزی انینگ دورکیم اوغورلب اؤز آتیگا قیلیب دور. اول یرده بو نوع اوخشاشی یوق مزه سیز مکابره لار گاهی واقع بولور...»

سکاکی دیوانی شرقده گی کتاب توزیش ترتیبی اساسیده اول حمد و نعت بیلن باشلانه دی، کیین اونده خواجه محمدپارساگه بیر قصیده، خلیل سلطان نامیگه بیر قصیده، اواوغ بیک میرزا نامیگه تورت قصیده بیریلگن. ارسلان خواجه ترخان نامیگه هم تورت قصیده بار. سکاکی دیوانی نینگ بیز کورگن نسخه سی نینگ ورقلری توشگن دیر. چونکه غزل لر «ن» بیلن توگه گن ردیف نینگ سونگی ایکی غزلی بیلن باشلنه دی. شونده هم بیرینچی غزل نینگ مطلعی یوق. کیین الف بیلن توگه گن ردیف دن اون تورت غزل باربولیب، بونده هم بیر غزل نینگ اوچ بیت گینه سی سقلنگن ده، دوامی توشیب قالگن. بو حال اره ده بولیشی ممکن «ب» ردیفلی شعرلرنینگ یوقالگه نینی  ایسله ته دی. قرق غزل دن عبارت یا ردیفی ترتیبلی دوام ایتیب دیوان توگه یدی.

غزل، سکاکی لیریکی نینگ یتکچی ژانری دیر. آتایی غزل لری کبی، سکاکی غزل لری نینگ هم اساسی موضوعی سیوگی دیر. ا. انسان نینگ انسانگه بولگن صمیمی سیگی سینی کویلیدی. سکاکی دیوانی نینگ مهم بیر قسمینی قصیده تشکیل بیره دی. قصیده ژانری اوزبیک ادبیاتیده انچه ایلگری پیدا بولگن بولسه هم، لیکن قصیده مخصوص ژانر صفتیده اوزبیک ادبیاتیده 14 ـ 15 عصرلرده وجودگه کیلدی

          شوندای قیلیب، سکاکی اوزبیک کلاسیک ادبیاتی نینگ نوایی گه قدر یتیشگن یریک نماینده لریدن بیری بولیب اونینگ ایجادی اوزبیک دنیوی ادبیاتی نینگ رونق تاپیشیگه معلوم درجه ده حصه قوشدی.

          بو یرده اونینگ اولوغ بیک میرزاغه بغیشله گن قصیده سیدن نمونه صفت ده بیر نیچه بیت کیلتیره میز:

          جهان دین کیتدی تشویش و مبادی امان کیلدی    

                                                       خلایق عیش ایتینگ بوکون سرور جاودان کیلدی

          تن ایردی بو اولوس برچه انینگ تیک جانی باریا یوق

                                                        بحمدالله اوغان فضلی بیله اول تن غه جان کیلدی

          بو مرکب گردی سرمه سی تاپیلماس ایردی جان

                                               کورونگ کوز بیرله حق صنعین کیم اوش خوش رایگان کیلدی

          الم تیک برچه بیک لرنینگ باشی کوکگه کیراک تیکسه

                                                  کیم آنلر تکیه قیلغــــالی بو قوتلــوق آستان کیلدی

          جهان دین اهریمن کیتدی مسخر بولغای انس و جان

                                                      کیم اول تختینی ایل کوتاریب سلیمان زمام کیلدی

          باییندی تختی نینگ قدری اوزین تاج کوکگه تاشلادی

                                                عدالت باغی سبز اولـــدی، چــو بـــو نوشیروان کیلدی

کیراک جان بلبلی تون کون نوا دین تینمه سه هردم

                                     چو دوست لاریغه خرم یاز عـــدو لارغه خزان کیلدی

رعیت قوی ایرور، سلطان انگا چوپان یا بوری

                               بوری اولگای و قوی تینگای چو موسی تیک شبان کیلدی

بو کوندین سونگره کوپ تینغای رعیت لر رعایت دین

                                   اولوس حقیــــدا مــونگ قتـــلا آتـادین مهربان کیلدی

کونگل لر بولدی خوش روشنکوروب قالمادی بیر ذر

                                     قرانغـــولیق کیتیب، حالی چـو خورشید زمان کیلدی

سویونسون خسرو عالی گهر سلطان اولوغ بیک کیم

                                      شهنشه شـــاهرخ بیک تیک شـه خسرو نشان کیلدی....

 

|+| نوشته شده توسط هدایت الله "مرادی" در چهارشنبه پنجم مرداد 1390  |
 
حامدی بلخی

          حامدی بلخی یا دربیک، اوزبیک دنیوی ادبیاتی نینگ ییریک نماینده لریدن بیری دیر. اونینگ حیاتی و ایجادی فعالیتی حقیده دییرلی معلومات یوق. تخمینا 14 نچی عصر نینگ آخری و 15 نچی عصر باشلریده یشب ایجاد ایتگن شاعر دربیک دن بیزگه قدر «یوسف و زلیخا» داستانی یتیب کیلگن و خلاص. لیکن شونگه  قره می یوسف و زلیخا داستانی نینگ اوزی هم دربیک نینگ استعدالی شاعر بولگه نینی و اوزبیک دنیوی ادبیاتی ترقیاتیگه کتته حصه قوشگه نینی کورسته دی.

          یوسف و زلیخا داستانی نینگ مقدمه سیده شاعر داستانی ننیگ یازیلگن یلینی ابجد حسابی بیلن کورسه تیب اوته دی:

          ضاد ایدی تاریخ تقی ح و دال       مدت هجرت دین اوتیب ماه و سال

          بو بیتده گی ضاد (800)، ح (8) و دال (4)، حرف لرنینگ رقم لرینی قوشساق 812 چیقه دی. دیمک داستان هجری 812 نچی ییل ده (میلادی 1409 ) یازیلگن بوله دی.

داستان یازیلگن دور اورته آسیا تاریخیده دهشتلی اوزارا فیودالی اوروشلر اوج آلگن بیر دور ایدی. امیرتیمور وفاتیدن کیین اونینگ امپراتورلیگی تیز اره ده پارچه لنیب کیتدی. تیمور نینگ اوغیل لری، نبیره لری و کوپ سانلی امیر و عملدارلر اورته سیده تاج و تخت تلاش لری کوچلندی. تاج و تخت تلاشلری قانلی توقنه شولرگه آیله نیب، ایل ـ یورت نینیگ باشیغه آغیر  کلفت لر سالدی، خلق تلندی، شهرلر قمل آستیده قالدی. منه شوندای مدهش قمل لردن بیری، عبدالرزاق سمرقندی نینگ مطلع السعدین اثریده گی معلومات گه قره گنده 1409 نچی ییل نینگ یاز فصلیده، بلخ ده روی بیرگن ایدی. بو قمل اوچ آی دوام ایتیب، شاعر دربیک هم بوتون بلخ اهالیسی  بیلن بیرگه بو قمل نینگ آغیر عقوبت لرینی و عذاب لرینی باشدن کچیردی و شو احوال ده یوسف و زلیخا داستانینی یره تدی. داستان نینگ مقدمه سیده شاعر بلخ قملینی تصویرلب، اوز ارا فیودالی اروشلرنینگ دهشتلی عاقبتینی مهارت بیلن کورسته دی:

قلعه بلخ اولدی چو دروازه بند          پایـــه ظلم اولدی بــه غایت بلند

حکم بیلن کیردی اولوس ایچکری         حاصل عمرینی قوییب تاشـــقری

شهر چو دوزخ کبی زندان ایدی         تاشقری چون روضه رضوان ایدی

تاشقری ایرور باری نازو نعیم           شهر ایچیــــده ایردی عذاب الیم

تاشقری ایردی باری پالیز وباغ         شهر ایچیده ایردی بسی دردو داغ

اوشبو قمل خلق اوچ آی تمام         ییر ایدیلر غصه و غم صبح وشــام

بیراق قمل عذابیده قالگن شاعر کتاب مطالعه سینی و ایجادی ایشینی ترک ایتمادی. اوشبو قمل کون لریده شاعر یوسف و زلیخا داستانینی یره ته دی:

لیک قصص ایچره ولی میــل جان         قصه یوسف ته ایدی اول زمان

اول ایدی، اول حالده محبوب دل         اول ایدی و قصـــه مطلوب دل

بنــده بیچــــاره گـه شـام و سحر          قصــه یوســف ایــدی اندر نظر

شرق مملکت لریده جوده مشهور بولگن یوسف وزلیخا حقیده گی داستان لرنینگ یوزه گه کیلیشی و تکاملی اوزاق تاریخگه ایگه. بو قصه تورات و انجیل و قرآن شریف ده هم کیلگن دیر. بیراق یوسف و زلیخا قصه سی دینی کتاب لرده قالیب کیتمه دی، او بدیعی ادبیات دن هم کینگ اورون آله دی. یوسف و اونینگ سیوگیلیسی زلیخا حقیده گی افسانه و روایت لر جوده کوپ یازوچی ـ شاعرلرنینگ دقت ـ اعتبارینی اوزیگه جلب ایته دی. یوسف و زلیخا حقیده عصرلر دوامیده اونلب خیلمه خیل اثرلر وجودگه کیله دی. بو موضوع ده یره تیلگن اینگ قدیمگی بدیعی اثرلردن بیری فردوسی گه نسبت بیرلگن یوسف وزلیخا داستانی دیر. بو داستاندن بیر آز کیین 11 نچی عصر باشلریده بخارالیک شاعر شهاب الدین عمعق هم یوسف و زلیخا داستانینی یره ته دی. میلادس 1233 نچی ییلده ایسه شاعر علی ترکی ـ اوغوز تیلیده «قصه یوسف» داستانینی یازه دی. بو قصه ربغوزی نینگ 1309 ـ 1310 ییل لرده یازگن قصص الانبیا داستانیده هم بیر علیحده قصه بولیب کیله دی. دربیک گه قدر ینه بیر نیچه داستان لر شو موضوع ده یره تیلیب دیر. بیراق دربیک نینگ بو اثرلردن قیسی بیری بیلن تانیش بولگه نی بیزگه معلوم ایمس. او یوسف وزلیخا نینگ مقدمه سیده فقط فارسی تیلیده گی نثری بیر قصه نی تیلگه آله دی، همده اوز داستانی اوچون شو قصه نی اساس قیلیب آلگه نینی تأکیدلیدی:

نثر ایــدی بــو قصـــه داغی فارسی       ایردی انگا جان کوزی نظاره سی

بار ایدی کونگلده بوروندن بو عزم       ترکی تیلی بیرلــه مـو قیلسام نظم

یوسف و زلیخا داستانی نینگ بیرقنچه قولیازمه نسخه سی بیزگه چه یتیب کیلگن. اونینگ اینگ قدیمی نسخه سی هجری 922 ییلی هرات ده کوچیریلگن نسخه سی ترکیه نینگ توپقاپوسرایی کتابخانه سیده و هجری 971 نچی ییلده یازیلگن نسخه سی ایسه پاریس ده سقلنه دی.

دربیک اوزی نینگ یوسف وزلیخا داستانی بیلن اوزبیک دنیوی ادبیاتیده ینگی بیر صحیف آچدی. یوسف و زلیخا دربیک دن کیین هم اوزبیک، تاجیک و باشقه خلقلر ادبیاتیده قیته قیته ایشلندی و هربیر یازوچی و شاعر اوز دوری احتیاجی ودیدیگه موافق ینگی ینگی داستان لر یرتدی.

دربیک نینگ «یوسف و زلیخا» داستانی غایوی مضمونی و ادبی قیمتی بیلن اوزبیک کلاسیک ادبیاتی نینگ مهم یادگارلیک لریدن بیری دیر. دربیک نینگ هنرمند شاعرلیگی اولا شونده که اوقدیمی افسانوی سوژه گه یشه گن دورنینگ حیات منظره لرینی، کیشی لرینی و آیریم پرابلم لرینی کیریتیب، اصل داستان یره ته آۀدی.

|+| نوشته شده توسط هدایت الله "مرادی" در چهارشنبه پنجم مرداد 1390  |
 
حامدی بلخی

          حامدی بلخی یا دربیک، اوزبیک دنیوی ادبیاتی نینگ ییریک نماینده لریدن بیری دیر. اونینگ حیاتی و ایجادی فعالیتی حقیده دییرلی معلومات یوق. تخمینا 14 نچی عصر نینگ آخری و 15 نچی عصر باشلریده یشب ایجاد ایتگن شاعر دربیک دن بیزگه قدر «یوسف و زلیخا» داستانی یتیب کیلگن و خلاص. لیکن شونگه  قره می یوسف و زلیخا داستانی نینگ اوزی هم دربیک نینگ استعدالی شاعر بولگه نینی و اوزبیک دنیوی ادبیاتی ترقیاتیگه کتته حصه قوشگه نینی کورسته دی.

          یوسف و زلیخا داستانی نینگ مقدمه سیده شاعر داستانی ننیگ یازیلگن یلینی ابجد حسابی بیلن کورسه تیب اوته دی:

          ضاد ایدی تاریخ تقی ح و دال       مدت هجرت دین اوتیب ماه و سال

          بو بیتده گی ضاد (800)، ح (8) و دال (4)، حرف لرنینگ رقم لرینی قوشساق 812 چیقه دی. دیمک داستان هجری 812 نچی ییل ده (میلادی 1409 ) یازیلگن بوله دی.

داستان یازیلگن دور اورته آسیا تاریخیده دهشتلی اوزارا فیودالی اوروشلر اوج آلگن بیر دور ایدی. امیرتیمور وفاتیدن کیین اونینگ امپراتورلیگی تیز اره ده پارچه لنیب کیتدی. تیمور نینگ اوغیل لری، نبیره لری و کوپ سانلی امیر و عملدارلر اورته سیده تاج و تخت تلاش لری کوچلندی. تاج و تخت تلاشلری قانلی توقنه شولرگه آیله نیب، ایل ـ یورت نینیگ باشیغه آغیر  کلفت لر سالدی، خلق تلندی، شهرلر قمل آستیده قالدی. منه شوندای مدهش قمل لردن بیری، عبدالرزاق سمرقندی نینگ مطلع السعدین اثریده گی معلومات گه قره گنده 1409 نچی ییل نینگ یاز فصلیده، بلخ ده روی بیرگن ایدی. بو قمل اوچ آی دوام ایتیب، شاعر دربیک هم بوتون بلخ اهالیسی  بیلن بیرگه بو قمل نینگ آغیر عقوبت لرینی و عذاب لرینی باشدن کچیردی و شو احوال ده یوسف و زلیخا داستانینی یره تدی. داستان نینگ مقدمه سیده شاعر بلخ قملینی تصویرلب، اوز ارا فیودالی اروشلرنینگ دهشتلی عاقبتینی مهارت بیلن کورسته دی:

قلعه بلخ اولدی چو دروازه بند          پایـــه ظلم اولدی بــه غایت بلند

حکم بیلن کیردی اولوس ایچکری         حاصل عمرینی قوییب تاشـــقری

شهر چو دوزخ کبی زندان ایدی         تاشقری چون روضه رضوان ایدی

تاشقری ایرور باری نازو نعیم           شهر ایچیــــده ایردی عذاب الیم

تاشقری ایردی باری پالیز وباغ         شهر ایچیده ایردی بسی دردو داغ

اوشبو قمل خلق اوچ آی تمام         ییر ایدیلر غصه و غم صبح وشــام

بیراق قمل عذابیده قالگن شاعر کتاب مطالعه سینی و ایجادی ایشینی ترک ایتمادی. اوشبو قمل کون لریده شاعر یوسف و زلیخا داستانینی یره ته دی:

لیک قصص ایچره ولی میــل جان         قصه یوسف ته ایدی اول زمان

اول ایدی، اول حالده محبوب دل         اول ایدی و قصـــه مطلوب دل

بنــده بیچــــاره گـه شـام و سحر          قصــه یوســف ایــدی اندر نظر

شرق مملکت لریده جوده مشهور بولگن یوسف وزلیخا حقیده گی داستان لرنینگ یوزه گه کیلیشی و تکاملی اوزاق تاریخگه ایگه. بو قصه تورات و انجیل و قرآن شریف ده هم کیلگن دیر. بیراق یوسف و زلیخا قصه سی دینی کتاب لرده قالیب کیتمه دی، او بدیعی ادبیات دن هم کینگ اورون آله دی. یوسف و اونینگ سیوگیلیسی زلیخا حقیده گی افسانه و روایت لر جوده کوپ یازوچی ـ شاعرلرنینگ دقت ـ اعتبارینی اوزیگه جلب ایته دی. یوسف و زلیخا حقیده عصرلر دوامیده اونلب خیلمه خیل اثرلر وجودگه کیله دی. بو موضوع ده یره تیلگن اینگ قدیمگی بدیعی اثرلردن بیری فردوسی گه نسبت بیرلگن یوسف وزلیخا داستانی دیر. بو داستاندن بیر آز کیین 11 نچی عصر باشلریده بخارالیک شاعر شهاب الدین عمعق هم یوسف و زلیخا داستانینی یره ته دی. میلادس 1233 نچی ییلده ایسه شاعر علی ترکی ـ اوغوز تیلیده «قصه یوسف» داستانینی یازه دی. بو قصه ربغوزی نینگ 1309 ـ 1310 ییل لرده یازگن قصص الانبیا داستانیده هم بیر علیحده قصه بولیب کیله دی. دربیک گه قدر ینه بیر نیچه داستان لر شو موضوع ده یره تیلیب دیر. بیراق دربیک نینگ بو اثرلردن قیسی بیری بیلن تانیش بولگه نی بیزگه معلوم ایمس. او یوسف وزلیخا نینگ مقدمه سیده فقط فارسی تیلیده گی نثری بیر قصه نی تیلگه آله دی، همده اوز داستانی اوچون شو قصه نی اساس قیلیب آلگه نینی تأکیدلیدی:

نثر ایــدی بــو قصـــه داغی فارسی       ایردی انگا جان کوزی نظاره سی

بار ایدی کونگلده بوروندن بو عزم       ترکی تیلی بیرلــه مـو قیلسام نظم

یوسف و زلیخا داستانی نینگ بیرقنچه قولیازمه نسخه سی بیزگه چه یتیب کیلگن. اونینگ اینگ قدیمی نسخه سی هجری 922 ییلی هرات ده کوچیریلگن نسخه سی ترکیه نینگ توپقاپوسرایی کتابخانه سیده و هجری 971 نچی ییلده یازیلگن نسخه سی ایسه پاریس ده سقلنه دی.

دربیک اوزی نینگ یوسف وزلیخا داستانی بیلن اوزبیک دنیوی ادبیاتیده ینگی بیر صحیف آچدی. یوسف و زلیخا دربیک دن کیین هم اوزبیک، تاجیک و باشقه خلقلر ادبیاتیده قیته قیته ایشلندی و هربیر یازوچی و شاعر اوز دوری احتیاجی ودیدیگه موافق ینگی ینگی داستان لر یرتدی.

دربیک نینگ «یوسف و زلیخا» داستانی غایوی مضمونی و ادبی قیمتی بیلن اوزبیک کلاسیک ادبیاتی نینگ مهم یادگارلیک لریدن بیری دیر. دربیک نینگ هنرمند شاعرلیگی اولا شونده که اوقدیمی افسانوی سوژه گه یشه گن دورنینگ حیات منظره لرینی، کیشی لرینی و آیریم پرابلم لرینی کیریتیب، اصل داستان یره ته آۀدی.

|+| نوشته شده توسط هدایت الله "مرادی" در چهارشنبه پنجم مرداد 1390  |
 
   میرحیدر خوارزمی

صدیق الحق شریفی

میرحیدر خوارزمی، خوارزم نینگ 14 نچی عصر آخرلریده و 15 نچی عصرنینگ اول لریده یشه گن شاعرلریدن بولیب، بونینگ هم حیاتی و ایجادی فعالیتی حقیده کیره کلی معلومات گه ایگه ایمسمیز.  او لیریکه سی و مخزن الاسرار داستانی بیلن، اوزبیک ادبیاتی و اوزبیک ادبی تیلی نینگ رواجیگه کتته حصه قوشدی. فارسی تیلیده گی شعرلری بیلن ادبیات اهل لری تمانیدن  اعتبارگه سزاوار بولدی. شاعر میرحیدر نینگ «مخزن الاسرار» ناملی اثری سقلنگن. بو کتاب نظامی گنجوی نینگ خودی شو ناملی اثریدن الهامله نیب، کینگ فایده له نیب یازیلگن اثر دیر.  اونینگ یازیلیش تاریخی هجری 812 ـ 817 ییلر اره سیده دییش ممکن.

حیدر خوارزمی نینگ حیاتی و ادبی فعالیتی حقده نهایت ده آز معلومات سقله نیب قالگن. بو شاعر حقیده نوایی «مجالس النفایس» و «محاکمه اللغتین» ده و دولتشاه سمرقندی «تذکره الشعرا» اثریده بعضی معلوماتلر بیره دیلر و اونی تعریفلیدیلر. علیشیرنوایی محاکمه اللغتین ده، حیدر خوارزمینی «خوش طبع» شاعرلردن بیری صفتیده، اونی امیری، آتایی، یقینی، سکاکی و باشقه لر قطاریده ذکر ایتیب اوته دی. مجالس النفایس ده سلطان اسکندر شیرازی فصلیده، ترکی گوی شاعر صفتیده تیلگه آلیب، بیر بیت مثنوی سیدن مثال کیلتیره دی. نوایی نینگ آیتیشیچه، حیدر خوارزمی، سلطان اسکندر نینگ درباری بیلن یقین علاقه ده بولگن. دولتشاه سمرقندی «تذکره الشعرا» اثریده حیدر خوارزمی حقده بوندای دیدی: « از فضلا و شعرا مولانا حیدر بود که در ترکی و فارسی اشعار ملیح و پسندیده دارد و جواب مخزن الاسرار شیخ نظامی به ترکی بنام امیرزاده اسکندر پرداخته.»  حیدر خوارزمی نینگ لیریکی میراثی سقله نیب قالمه گن یاکه نامعلوم بولیب کیلماقده. اوندن بیزگه قدر نظامی گنجوی نینگ پنج گنجی گه کیرگن بیرینچی داستانی «مخزن الاسرار» دن الهامله نیب و اونگه جوابا یازگن، شو نامده گی داستان یتیب کیلگن. بو اثرنینگ قولیازمه نسخه لریدن لندن و استانبول کتابخانه لریده سقلنه دی. دوکتور واحدی بیر نیچه قولیازمه اساسیده نشرگه تیارله گن. مخزن الاسرار نینگ تولیق متنی 1858 نچی ییل ده قازان ده نشر ایتیلگن. بابر اوزی نینگ « عروض رساله سی» ده، بو اثر آتینی  «گلشن اسرار» دیگن. بو داستانده گی ایریم سطرلر شاعرنینگ بیوگرافیسی و ایجادی فعالیتی حقیده آیریم معلومات و اشاره لر بیره دی. بعضی لر، مولانا لطفی هروی گه نسبت بیریلگن « گل و نوروز» منظوم داستانینی هم اوشبو میر حیدر شاعر منظوم قیلگن دییدیلر.

          میر حیدر اصلی خوارزم دن دیر. اونینگ « حیدر خوارزمی» دیب اته لیشی هم شو باعث دن دیر. او قچان دیر، فارس ولایتی گه کیلگن، بیر مونچه وقت سلطان اسکندر حضوریده بولگن، اونینگ درباری شاعری صفتیده خدمت قیلگن دیر. حیدر خوارزمی تخمینا 1409 ـ 1414 ییل لرده مخزن الاسرار داستانینی یره تگن.

حیدر خوارزمی ادبی فعالیتی نینگ دوامی و اتمامی و اونینگ باشقه اثرلری معلوم ایمس. بیز اونینگ ادبی میراثی و اوزبیک کلاسیک ادبیاتی ده توتگن اورنی حقیده فقط «مخزن الاسرار» داستانی و ادبیات اهل لری نینگ معلوماتی و همده بهاسی اساسیده فکر یوریته میز.

          مخزن الاسرار:

          اصلا «مخزن الاسرار» فارسی تیلیده گی داستان دیر. اولوغ شاعر ـ نظامی گنجوی نینگ شو نامده گی داستانیدن الهامله نیب، بهره مند بولیب، اونگه جواباَ یازیلگن بو اثر نینگ بیر نیچه قولیازمه نسخه سی یتیب کیلگن. اولر لندن، پاریس، ویانا، قازان و باشقه جایلرده سقلنه دی.

          اولوغ آذربایجان شاعری ـ نظامی گنجوی اوزی نینگ خمسه سی بیلن شرق خلقلری ادبیاتیده ینگی دور باشلب بیردی. خمسه یازیش یاکه نظامی خمسه سی نینگ آیریم داستان لریگه جواب یلزیش کتته ادبی عنعنه گه ایلندی. شو عنعنه نینیگ میوه سی صفتیده 14 نچی عصر ده «قطب» نینگ ایرکین ترجمه سی«خسرو و شیرین» وجودگه کیلگن بولسه، 15 نچی عصرنینگ باشلریده حیدر خوارزمی نظامی نینگ « مخزن الاسرار»یگه جواباَ شو نامده گی داستانینی یره تدی. نظامی نینگ اولوغ ایجادی دهاسی، اونینگ بیوک هنری، حیدرخوارزمینی اوزیگه مفتون ایتدی. او نظامی داستانی کبی داستان یازیشنی آرزو قیلدی و کتته سیناوگه کیریشدی:

          عقل تنگیز ایردی و اندیشه قـــان       اورته سیــده گـوهر معنی نهـــان

          جان تیشی بیرله قازیبان اوقـــاننی       قیلدیم اوزیب غــوث بو عمـاننی

          اول کیشی قیلغای چو نظامی بوگنج         قازغانــه آلغـــای گـوهر دسترنج

          یــوق ایسه هر مفلس بی دستگاه       هیچ تاپه بیلغایمو بو مخزن گه راه

          حیدر خوارزمی اوزبیک ادبی تیلی ترقیاتی اوچون کورشگن سوز هنرمندلریدن بیری دیر. او مخزن الاسرار داستانینی یره تیشگه کیریشر ایکن، ایسکی اوزبیک تیلی نینگ بایلیک لریدن کینگ فایده لنیش، اونینگ قدرتی و کورکینی نمایش قیلیشنی اوز آلدیده قویدی. بنابرین او اوزیگه خطاب قیلیب:

          ترک ظهوری دور آچون ده بو کون       باشــله اولوغ ایر بیله ترکانه اون

          راست قیـــــل آهنگ نوا و حجـــاز       تیز یتوغان بیرله شودورغونی ساز

          ترک سرودینی تــوزیک بیرلــه توز      یخشی ایالغو بیلــه کوکله قبـــوز

          دیدی. حیدرخوارزمی اوز آلدیگه ایککی کتته وظیفه قویگن ایدی: نظامی داستانیگه جواباَ داستان یازیش و اونی ترکی تیلیده یره تیش. او بو ایککی وظیفه نی هم موفقیت بیلن ادا ایتدی. حیدر خوارزمی داستانی نظامی گنجوی داستانیدن خیلی کیچیک بولیب، او 615 بیتنی اوز ایچیگه آله دی. داستان 23 فصل دن تشکیل تاپگن، شوندن یتتی فصلی مقدمه بولیب قالگن 16 فصلی داستان نینگ اساسی قسمی دیر.

          مخزن الاسرار اوزبیک شعریتیده ایپیک ادبی خیلده اثر یره تیش بابیده کتته تجربه بولدی. او «قطب» نینگ خســروشیرینی دن کیین نظامی نینگ پنج گنجینی ترجمــه قیلیش یا که اونگه جواباَ ینگی داستـــان لر یره تیش یولیده کتته یوتوق ایدی.  حیدرخوارزمی «مخزن الاسرار» بیلن بیرتماندن اوزبیک و فارس ادبیاتی نینگ اوز ارا علاقه لرینی مستحکملش گه کتته حصه قوشگن بولسه، ایککینچی تماندن اوزبیک ادبی تیلی و اوزبیک ادبیاتی ترقیاتی گه مهم حصه قوشیب، نوایی کبی اولوغ شاعرنینگ یتیشیب چیقیشیگه معلوم زمینه تیارله گن شاعرلرنینگ بیری دیر.   

          مخزن الاسرار دن:

عاقل اگر ســوز بیلــه سوزنی یایار          عارف اوشول سوز ده اوزینی تاپــــار

اول که بیلور ســوز گهری قیمتین           سوزده تاپار سوزلاگوچی نینگ آتین

اهل نظر شیوه سینی ســـــوز بیلور           نور بصر میــوه سینی کــــوز بیلـــور

سوز کوزیدور اول که سورار حالنی          اوز سوزیدور اول کــه سورار حالنی              

 سوزده کوزو سوزلاگوچی دا نظر          یــــوق ایسه سوز کیزلاگوچیده خبر       

  ظاهر و باطن خبری سوز ده دور            اوزگه ده یوق هرنه که بار اوزده دور       

  اول کیشی کیم تاپمادی سوز گنجینی            قیلــدی هبــــا وهــــدر اوز رنجینی

کیم که نظر مظهریدن یومدی کوز          قـویمادی میراث اوزیدین غیر ســوز

عمر گرانمایه چــــو بولغــای تلف          سوزلر و سوز دنیا ده قالغـــای خلف

|+| نوشته شده توسط هدایت الله "مرادی" در چهارشنبه پنجم مرداد 1390  |
 

مولانا دن اوزبیکچه ترجمه لر:

مولانا بیز اوزبیک- تورکلر نینگ فرزندی و اولوغ باباسی. او شعرلرینی فارس تیلیده یازگن بولسه-ده اوزی تورک بولیب تورکچه سوزلرنی هم شعرلریده جوده کوپ ایشلتگن. بو حقده محمد حلیم یارقین مولانا رباعیلریدن قیلگن اوزبیکچه ترجمه توپلمیم نینگ کیریش سوزیده گی مقاله سیده تولیق معلومات بیرگن. ایسته گن دوستلر اونی ایتگن کتابیمدن اوقیشلری ممکن. مین انه شو سببدن هم مولانا نینگ رباعیلریدن ترجمه قیلدیم و هم مثنوی حکایه لریدن سیلنمه نثری ترجمه قیلیب "نی تیلماجی" آتی بیلن نشر ایتدیم. بو کتاب "نی تیلماجی" باشیده مثنوی نینگ "نی نامه" گه مشهور بولگن باشلنغیچ ۱۸ بیتینی اوز وزنیگه شعرگه ترجمه قیلگن من. انه شو قسمنی عزیز اوقوچیلر گه تقدیم ایته من. البته مثنوی نی اوزبیکستانده جمال کمال تولیق شعری ترجمه قیلگن و اصغر محکم هم تورکچه ترجمه و تفسیریدن فایده لنیب اونینگ شعری ترجمه و نثری تفسیرینی چاپ ایتگن. مین ایسه اولرنینگ ترجمه لریگه جوده کوپ بها بیره من اما بو ترجمه ده اولردن فایده لنمه گن من.  

نَی­نامه

تینگله، بو نَی چون شکایت ایله­گه­ی
اَیریلیقلردن حکایت ایله­گه­ی

تا کېسیبدورلر مېنی نیزاردین
نالیشیمدن ناله­ده اېرکک- خاتین

تیلکه - پاره ایله کۉکسیمنی فراق
شرح اېتایین تا که دردِ اشتیاق

دوامی - شفیقه یارقین

|+| نوشته شده توسط هدایت الله "مرادی" در چهارشنبه پنجم مرداد 1390  |
 
انسان گياهخوار است يا گوشتخوار؟!!!؟

چند دلیل زیر مقداری از دلایل بسیار زیادی است که ثابت می کند انسان بطور حتم جزو گیاهخواران می باشد و اشتباهاً از روی حرص، شاید هم بخاطر اجبار در دورانی که یخبندان سطح کره زمین را پوشانده بود به این تغذیه غلط روی کرد و تابکلی دست از این عادت مضرش بر ندارد روی سلامت و آرامش را نخواهد دید. آنچه مسلم است در طبیعت هر چیز در جای خاص خودش قرار دارد. یک گیاه برای مرداب درست شده و دیگری برای بیابان. ساختمان دهان یک جانور برای چریدن است و دیگری برای دریدن. انسان موجودی نیست که ساختمان بدنش چیزی مغایر با قوانین طبیعت باشد. او نیز زاده طبیعت است و وابستگی نزدیکی به طبیعت داد. هر گاه او را رو یهمرفته با سایر جانوران مقایسه کنیم می بینیم نه شبیه است به جانوران درنده و نه به حیوانات چرنده. بلکه ساختمان بدن او بسیار نزدیک است به ساختمان میمونهای میوه خوار.

دلیل اول

در طبیعت آن دسته از پستانداران که آب را هنگام نوشیدن لیس می زنند مثل گربه، ببر، خرس و گرگ، گوشتخوار هستند و هر کدام که آب را می مکند یا هورت می کشند مانند گاو، فیل و انسان گیاهخوار می باشند .

دلیل دوم

انسان و بقیه گیاهخواران قادرند آرواره پائین خود را بدون تکان دادن سر علاوه بر بالا و پائین به طرفین نیز تکان دهند در حالیکه درندگان از حرکات جنبی فکین که جهت آسیاب کردن دانه به گیاهخواران داده شده عاجز می باشند. 
 

دلیل سوم

آرواره جانوران گوشتخوار دارای دندانهای شمشیری شکل هست که به دو دندان نیش بزرگ برای پاره کردن مجهز است این آرواره ها بسیار پر قدرت و خرد کننده می باشند، اما در گیاهخواران دندانها صاف و مسطح هستند و دندانهای کلبی همسطح بقیه دندانهاست، آرواره ها ضعیف هستند و برای فشارهای شدید طراحی نشده اند. نوع دندانهای انسان او را جزو لاینفک گروه گیاهخواران قرار می دهد. (این تفاوت حتی در مینای دندانها هم مشاهده می شود) .

دلیل چهارم

در ساختمان بدن گوشتخواران بعلت قابلیت فساد پذیری سریع گوشت طول روده ها کوتاه است تا حیوان بتواند هر چه زودتر آنرا دفع نماید. زیرا غذاهای گوشتی پس از هضم در روده محیط بسیار مناسبی برای رشد باکتریهای مواد آلی از هم پاشیده و فاسد شده بوجود می آورد. گیاهخواران منجمله انسان دارای روده های درازی می باشند برای اینکه مواد غذایی به آهستگی مواد مغذی را پس می دهند، و از اینجاست که تغایر غذای یک گوشتخوار با گیاهخوار مشهود می گردد. تبدیل و هضم غذای گیاهخواران به وسیله انفعالات تخمیری با همراهی دسته های مختلف میکروبهای گیاهی انجام می گیرد. با این تفاوت که آن دسته از میکربها که برای گوشتخواران مناسب است برای گیاهخواران مناسب نیست. حتی اگر بدن برای تعدیل آن کوشش کند. این ثابت می کند گوشت یک غذای اشتباه و مضر برگیاهخواران می باشد .

دلیل
 پنجم

معده انسان و عضلات آن بسیار ظریف و حساس است و به هیچ وجه قادر به هضم کامل غذاهای گوشتی نیست در حالیکه معده خشن گوشتخواران با عضلات پولادینش کار اصلی هضم را انجام می دهد. این اساسی ترین دلیل برای هضم نکردن غذا، یبوست و دل درد در آدمهائیست که از گوشت برای خوراک استفاده می کنند .

دلیل ششم

ترشح غده های معده و لوزالمعده انسان و بقیه حیوانات گیاهخوار به بافتهای گوشت بسیار کم اثر است و نمی توانند قادر باشد مانند ترشحات غدد یک درنده، گوشت (و همچنین استخوان حیوانات) را نرم و حل کنند.

دلیل هفتم

گوشت دارای ازت زیادی است که دفع آن از عهده کبد جانوران گیاهخوار ساخته نیست و همین علت اصلی امراضی چون نقرس و ناراحتیهای کبدیست که بکرات نزد افراد گوشتخوار دیده می شود، بوی بد دهان و بعضی از انواع سردردها و سرگیجه ها نیز زائیده همین سبب است .

دلیل هشتم

انسان قادر نیست مانند حیوانات گوشتخوار از جسد حیوانات بطور کامل و طبیعی استفاده کند. وقتی شیر، روباه یا هر حیوان دیگری طعمه اش را شکار می کند فقط گوشتهای ران و سر و سینه آنرا نمی خورد بلکه گوشت، پوست و استخوان را با هم می بلعد و با این کارش تعادلی از نقطه نظر احتیاجات گوناگون بدن به مواد مختلف غذایی بر قرار می کند .

دلیل نهم

چاک دهان گوشتخواران بسیار عریض است بطوریکه می توانند هنگام بلعیدن آنرا بحد زیادی بازنمایند، چاک کوچک دهان انسان دلیل محکم دیگری بر میوه خوار بودن اوست .

دلیل دهم

چربیهای موجود در گوشت حیوانات به زحمت از بدن گیاه خواران دفع می گردد و اغلب بصورت پیه در ناحیه های شکم، ران، باسن و غبغب مردم گوشتخوار ذخیره می شود، همین چربیهاست که در جدار داخلی رگها جمع شده و حرکت خون را نامنظم می سازد 
سکته های قلبی حاصل این تغذیه اشتباه و شکم پرستانه است. مصرف چربیهای گیاهی مثل روغن زیتون، آفتابگردان و غیره هیچوقت دیده نشده که عارضه ای ایجاد کند .

دلیل یازدهم

حیوانات گوشتخوار می توانند به سرعت بدوند و شکار خود را در حال گریز بگیرند اما انسان چون میوه خوار است، قادر به این کار نیست و در عوض به راحتی دانه از گیاهان بر می چیند یا از درختان بالا میرود و برای خوراکش میوه می کند .

دلیل دوازدهم

چشم گوشتخواران بر خلاف چشم انسان و دیگر جانوران گیاهخوار که نامتغییر می باشد قادر است در تارکی ببیند و مردمکش کوچک و بزرگ شود.

دلیل سیزدهم

پروتئین حاصله از گوشت برای جذب شدن، معده انسان را به یک کار طاقت فرسا وامی دارد در حالیکه پروتئین های نوع گیاهی راحت تر جذب شده و بدن انسان و دیگر حیوانات گیاهخوار آنها را آسان تر قبول می کند.

دلیل چهاردهم

حیوانات گوشتخوار می توانند بوی جانوران دیگر را از خیلی دور استشمام کنند. انسان اصلاً قادر به این کار نیست.

دلیل پانزدهم

تمام گوشتخواران قادرند برای بچنگ آوردن شکار، خود را اگر لازم باشد، ساعتها (بی حرکت) پنهان کنند و بطور غریزی حیله های گوناگونی را برای فریب دادن طعمه می دانند، انسان نه می تواند چند دقیقه جائی بند شود و نه قادر است در جائیکه هموار نیست راه برود .

دلیل شانزدهم

طبع انسان چون میوه خوار است، همانگونه که گوشتخواران از دیدن اجساد خون آلود اشتهایشان تحریک می شود او نیز از دیدن، بوئیدن و چشیدن میوه ها و سبزیجات لذت می برد و خوشش می آید و در مقابل از دیدن اجساد خون آلود و دل و روده در آمده حالش بهم می خورد و غمگین و ناراحت می شود. (درضمن گیاهخواران و از جمله انسان بسیار علاقه مند اند که میوه ها را به صورت خام بخورند، این در حالیست که خوردن گوشت خام برای انسان تهوع آور و غیر قابل قبول می باشد.- انسان طبیعتاً از گشتن و خون گریزان است.)

دلیل هفدهم

میوه جات و سبزیجات خام از خاصیت شدید شفا بخشی و دفع میکروب برخوردارند که برای سلامت انسان بسیار ضروریست. برعکس میوه ها و سبزیجات ، گوشت اکثر اوقات ناقل ویروس ها و میکروبهای خطرناک است، بخصوص انواع و اقسام کرمها معمولاً از راه گوشت به انسان منتقل شده در جدار روده می چسبند و شخص گوشتخوار را مبتلا به کم خونی، زردی، رنگ پریدگی، لاغری، ضعف بنیه، پر خوابی و بی حوصلگی می کنند. هر چند پختن تا حدودی این کرمها را از بین می برد ولی تصور از بین بردن تمام این موجودات خطرناک از راه پختن یک راه اساسی نیست زیرا که خیلی از آنها می توانند درجه حرارتهای بسیار شدید را نیز تحمل کنند و تازه آنهائی که از بین می روند مواد زائد سمی خود را همچنان باقی می گذارند و آن اکثریتی که از بین نمی روند در بدن بسرعت رشد کرده و زندگی را بر شخص گوشتخوار تنگ می گردانند. اگر شما نیز گوشتخوار هستید چه بسا که مبتلا به این کرما، ویروسها و انگلها بوده، ولی خودتان از آن خبر نداشته باشید.

دلیل هجدهم

بزاق انسان و دیگر گیاهخواران جهت آماده کردن مواد نشاسته ای برای هضم در دهان، دارای آمیلاز است، اما بزاق دهان گوشتخواران فاقد این ماده می باشد .

دلیل نوزدهم

قسمتهای مختلف گوشت بطور وحشتناکی از اسید ئوریک (اوره) برخوردار است مثلا یک کیلو گوشت گوساله دارای 30 گرین و یک کیلو جگر بیش از 40 گرین اسید ئوریک دارد، در وضعیکه تمام اسید ئوریکی که بدن خود می سازد و دفع می کند در روز از طریق کلیه ها فقط 6 گرین می باشد و اضافه بر این مقدار کاری دشوار برای کلیه ها بوجود آورده شخص را به امراض گوناگون سخت که ناشی از تراکم اسیدئوریک در بدن باشد مبتلا می سازد. این بیماریها تا وقتی مریض به خوردن گوشت ادامه می دهد هرگز دیده نشده که علاج قطعی داشته باشد .

دلیل بیستم

چرندگان و پرندگان گیاهخوار همدیگر را می شناسند و به مهربانی در کنار یکدیگر می توانند زندگی کنند، مرغ و خروسها لابلای دست و پای گاو گوسفند بدون آنکه ترسی به خود راه بدهند می لولند و دنبال دانه می گردند، اما همینکه گرگ یا روباهی نزدیک شود به طور غریزی از آنجا می گریزند این حالت در انسان هم دیده شده که از حیوانات درنده فرار کند .

دلیل بیست و یکم

دستهای انسان که به گروه گیاهخواران تعلق دارد برای دریدن ساخته نشده است انگشتان دست او نشان میوه خوار بودن اوست، والا می بایست از پنجه هائی برنده و تیز بر خوردار باشد .

دلیل بیست و دوم

کنترل حرارت بدن به دو طریق انجام می گیرد. یکی با عرق کردن و دیگری با آویختن زبان از دهان و تنفس های سریع. کلیه گیاهخواران از طریق اول با استفاده از مجراهای موجود در روی پوست خود و تمامی گوشتخواران به طریق دوم با در آوردن زبان و تنفس سریع اینکار را انجام می دهند مثل سگ و گرگ .
عرق کردن در گیاهخواران باعث دفع طبیعی سموم احتمالی موجود در گیاهانی که گیاهخوار خورده خواهد شد و چنانچه انسانی از خوراک گوشتی استفاده کرده باشد چون میزان سموم و مواد زائد از میزان طبیعی بالاتر می رود، عرق تن او بد بود و متعفن خواهد گردید .

دلیل بیست و سوم

گوشتخواران تقریباً ده برابر گیاهخواران جوهر نمک (اسید هیدروکلوریک) در بدن خود تولید می کنند که بیشتر در هضم قسمتهای استخوانی گوشت بکار گرفته می شود. و با توجه به میزان جوهر نمک در بدن آدمی هرگز نمی شود او را یک گوشتخوار به حساب آورد .

دلیل بیست و چهارم

انسان می تواند در رژیم غذایی خود گوشت را به سادگی حذف کند و در این راستا ادعا می شود که رو به سلامت بیشتر هم خواهد گذاشت، ولی او هیچگاه نمی تواند غذای طبیعی خود را که گیاهان می باشد حذف کند و به زندگی ادامه دهد
 
دلیل 25
 گوشت گرون شده و بهتره سبزی بخورید  تا بتونید زنده تر بمونید.
|+| نوشته شده توسط هدایت الله "مرادی" در چهارشنبه پنجم مرداد 1390  |
 



ظهیرالدین محمد بابر

« 937-899 ق / 1530-1494 م»

ظهیرالدین محمد بابر، فرزند عمر شیخ و از نوادگان ابو سعید گورکان است. ظهیرالدین نویسنده، شاهر و نخستین پادشاه مغول هندوستان بود. نسبش از جانب پدر به واسطه پنج امیر به تیمور و از سوى مادر، قتلغ نگار خانم، به پانزده واسطه به چنگیز خان مى‏رسد. بابر در 6 محرم 888 ق / 14 فوریه 1483 م دیده به جهان گشود که در رمضان 899 ق / سپتامبر 1494 م، پس از پدرش عمر شیخ، میرزاى فَرغانه شد. ابتدا بابر مانند پدر براى تصرف شهرها و نواحى حاصلخیز آسیاى مرکزى با خویشاوندان به جنگ برخاست. او در ربیع الاول 903 ق / نوامبر 1497 م اقداماتى را که از سوى عموى بزرگش سلطان احمد میرزا، حاکم سمرقند و دایى بزرگش سلطان محمود حاکم تاشکند به جهت محروم ساختن او از احراز مقام پدر در فرغانه به عمل آمده بود، کاملاً بى اثر ساخت و با استفاده از منازعاتى که عمو زادگانش با هم داشتند، سمرقند را تصرف کرد. ولى چهار ماه بعد به سبب فقدان غنایم جنگى و بروز توطئه در پایگاه نیروهاى او در اَندیجال، ناگزیر سمرقند را رها کرد. بابر چندى بعد اندیجان را دوباره متصرف شد، اما پس از مدت زمانى کوتاه، مغولانى که تحت فرماندهى تَنْبَل، قرار داشتند دوباره شهر را باز پس گرفتند. تا این که در 905 ق / 1499 م، بابر، فرغانه را میان خود و برادرش تقسیم کرد.


فتح کابل

در اوایل سال 909 ق / 1503 م، بابر نزدیک به یک سال با گروهى کوچک از هوا دارانش در ناحیه‏اى بسیار دور و در میان قبایل صحرا نشین سُخ و هُشّیار، سرگردان و از مهمان نوازى این قبایل برخوردار بود. ولى پس از آن در محرم 910 ق / ژوئن 1504 م به کابل رفت و به کمک برادرش، آن جا را که تحت فرمانروایى ارغونها بود، فتح نمود و موفق شد تا قبایل افغانى مجاور را خراجگزار خود سازد. سرانجام در 911 ق / 1505 م به درخواست سلطان حسین میرزا بایقرا که از او براى مقابله با ازبکها یارى خواسته بود، عازم هرات شد.



درگذشت حسین بایسنقر و فتح خراسان به دست شیبانی خان

در این هنگام سلطان حسین بایقرا درگذشت و بى لیاقتى پسرانش موجب شد تا شیبانى خان، بخش بزرگى از خراسان را فتح کند و در نتیجه، بابر دست خالى از طریق هندوکُش به کابل باز گردد. تا این که بابر در 913 ق / 1507 م قندهار را از دست ارغونها بیرون آورد، اما هیمن که شیبانى خان این شهر تازه فتح شده را محاصره کرد، بابر به جاى دفاع از آن، راهى هندوستان شد. در همین احوال میان شیبانى خان و شاه اسماعیل صفوى جنگى روى داد که شیبانى خان ازبک شکست خورد و سرانجام در اول رمضان 916 ق / 3 دسامبر 1510 م در مرو کشته شد.

از طرفى بابر در رجب سال 917 ق / اکتبر 1511 م براى بار سوم سمرقند را به تصرف درآورد، اما به عنوان دست نشانده شاه اسماعیل فرمان مى‏راند که حتى تظاهر به تشیع نیز مى‏کرد. تا این که در 918 ق / 1512 م در کُل مَلک از ازبکها شکست خورد و نتوانست سمرقند را نگاه دارد؛ سرانجام پس از آن که نجم ثانى، سردار صفوى در سوم رمضان 918 ق / 12 نوامبر 1512 م در نُحجدوان مغلوب ازبکان شد، بابر از تصرف سمرقند منصرف شد، که این واپسین تلاش او براى تسلط بر شهرى بود که سخت بدان دلبستگى داشت.



تصرف قندهار

بالاخره بابر پس از دو سال زندگى پر مخاطره و سرگردانى، به کابل بازگشت، که از آن پس پایگاهى براى لشکر کشیهاى پر امید او به شرق و جنوب محسوب مى‏شد. کوششهاى مکرر او براى باز پس گرفتن قندهار از ارغونها، به مذاکراتى در جمادى الثانى 928 ق / مه 1522 م انجامید که در نتیجه آن، شهر به تصرفش درآمد. سپس با پشتکار بیشتر متوجه هندوستان شد که از سال 922 ق / 1516 م با تاخت و تازهاى مکرر خود به شناسایى آن پرداخته بود.



لشکرکشی به هندوستان

فاتح قندهار از سوى دولت خانِ لودى، حاکم لاهور و عالَم خان، عموى ابراهیم لودى، سلطانِ دهلى، به هندوستان دعوت شد تا ایشان را در برابر ابراهیم کمک کند. به این ترتیب بابر در دومین حمله خود به هندوستان، دولت خان را بر انداخت و پس از آن که با استفاده از نفوذ عالَم خان، پشتیبانى افغانها را جلب کرد، در رجب 932 ق / آوریل 1526 م در پانى پِت، قواى ابراهیم لودى را در هم شکست و دهلى و آگره را متصرف شد به طورى که در جهت شرق تا جَونپور و غازى پور در امتداد گنگ پیش رفت. تا این که پیروزى در خانوا و غلبه بر رانانسنگا - ملکه چیتور - در جمادى الاولى 933 ق / فوریه 1527 م خاطرش را از جانب راجستان آسوده ساخت. از سوى دیگر، با شکست دادن افغانهاى شرق در شعبان 935 ق / آوریل 1529 م در محلى که رود گوگره به گنگ مى‏پیوندد، حوزه حکومت خود را در هندوستان، تا بنگال وسعت بخشید. سرانجام بابر در ششم جمادى الاولى 937 ق / 27 دسامبر 1530 م در اَگره درگذشت و چند سال بعد جسدش را به باغى در کابل منتقل کردند و در مقبره کنونیش به خاک سپردند.



بابر، سرداری سیاستمدار و سازنده

بابر سردارى شجاع، کوشا، آداب دان، محتاط و سیاستمدارى مدبر بود. وى از سرداران بزرگ ازبک چیزهاى بسیارى آموخت به طورى که انضباط دقیق، فنون دفاع در زمین هموار، سنگربندى، توپخانه و آیین محاصره را به صورتى مؤثر در لشکرکشیهاى خود به هندوستان به کار بست. تجارب بسیار برای او این امکان را فراهم کرد تا در میان گروههاى کوچکى از تیموریان شکست خورده که هنوز عارى از جاه طلبى شخصى نبودند و همچنین مغولانى که حتى از تیموریان نیز کمتر شایان اعتماد بودند، اتحاد برقرار کند تا این که سرانجام پس از کسب پیروزى و قدرت، فرماندهى بلا منازع شود.

|+| نوشته شده توسط هدایت الله "مرادی" در دوشنبه سوم مرداد 1390  |
 
 
 
بالا